Największa pandemia w historii świata. Choroba zabiła połowę ludności Europy
Ta epidemia zmieniła bieg historii. Była najbardziej dramatycznym i przerażającym doświadczeniem średniowiecznej Europy. Mimo to otworzyła drogę dla nowej myśli i nowego spojrzenia na świat. Oto jaka była prawdziwa skala zarazy i jej wpływu na naszą historię.
- Skąd przyszła zaraza?
- Spustoszenie w Europie – skala i skutki pandemii
- Horror odcisnął piętno na wyobraźni Europejczyków
- Czy pandemia dżumy miała dobry wpływ na Europę?
- Bibliografia
Skąd przyszła zaraza?
Dziś prawie nikt nie podważa teorii, że źródłem dżumy były pchły, żyjące w sierści szczurów i przenoszące bakterię Yersinia pestis. Najbardziej prawdopodobnym początkowym ogniskiem choroby była Azja Środkowa (Kirgistan). Stąd rozeszła się na wschód i zachód.
Najbardziej popularna teoria głosi, że mogli ją przenieść Tatarzy, których podczas oblężenia miasta Kaffa zaczęła dziesiątkować choroba. Celu nie zdobyli, ale katapultowali ciała zarażonych za miejskie mury. Kiedy choroba zaczęła się rozprzestrzeniać mieszkańcy postanowili salwować się ucieczką. Jesienią 1347 roku statki z zarażonymi dotarły do sycylijskiego portu Mesyna i stąd zaraza rozprzestrzeniła się po Europie. (Peters S.T., 2005: s. 18-20)
Czy rzeczywiście źródłem dżumy w Europie była tatarska „broń biologiczna”? W tym czasie dżuma szalała już we wszystkich większych krajach Azji. Dlatego nie wykluczone, że dotarła do nas drogą handlową. Zanim choroba pojawiła się na Sycylii i we Włoszech, pustoszyła Konstantynopol, a był to czas zwiększonych kontaktów między Europą i Bizancjum. Oba kraje w poprzednich latach dążyły do unii religijnej i szykowały się do wspólnego odparcia sił tureckich. Nie wykluczone, że to raczej kupcy i inne grupy podróżujące między Cesarstwem Bizantyjskim i Włochami przeniosły ze sobą śmiertelną niespodziankę.
Spustoszenie w Europie – skala i skutki pandemii
Szacuje się, że w samej Europie w ciągu ośmiu najcięższych lat trwania pandemii zmarło od 30 do 60 procent ówczesnej populacji. Najczęściej podawana liczba to ponad 25 mln ludzi. Dokładne wyliczenie ile osób zmarło z powodu zarazy jest prawie niemożliwe. Zapisy dotyczyły głównie zamożniejszych, duchownych i szlachetnie urodzonych, a umierali przede wszystkim biedacy. (Dattani S., 2024) Poza tym nie wszędzie było tak samo. Najbardziej dotknięte chorobą zostały regiony zurbanizowane, dobrze rozwijające się miasta Europy Środkowej i Zachodniej. Do Rosji zaraza dotarła nieco później i w latach 1352-53 siała największe spustoszenie. Prawdopodobnie najmniej ucierpiały rzadko uczęszczane obszary Europy Północnej.
Był to wielki cios demograficzny dla całego kontynentu. Zabrakło rąk do pracy na roli i produkcji rzemieślniczej, nie było komu prowadzić kronik, ani płacić podatków. Odłogiem leżały pola i gospodarstwa wiejskie, miasta traciły siłę roboczą, która pozwalała funkcjonować we względnym luksusie w poprzednich dekadach.
Ważną konsekwencją pojawienia się zarazków dżumy w Europie były też nawracające aż do XIX wieku, epidemie. Nigdy jednak tak śmiercionośne jak średniowieczna pandemia Czarnej Śmierci. Dopiero kiedy zrozumiano przyczynę zarazy i powoli ją wyeliminowano. Pandemia wywołała też ogromne spustoszenie i zmiany w Azji, co miało bezpośredni wpływ na kontakty z Europą i dalszy bieg historii. Jak chociażby destabilizacja i rozpad Złotej Ordy, który otworzył drogę do emancypacji i rozwoju Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.
Horror odcisnął piętno na wyobraźni Europejczyków
Masowa śmierć i brak kontroli nad rozprzestrzenianiem choroby doprowadziły nie tylko do wyludnienia Europy, ale na trwałe odcisnęły piętno na wyobraźni jej mieszkańców.
W sztuce najbardziej znanym motywem, który zaczął się nasilać po rozprzestrzenieniu epidemii, był tzw. taniec śmierci. Podczas kiedy wcześniej podkreślano nagrodę lub karę w zaświatach oraz nadzieję na zmartwychwstanie, po horrorach dżumy, śmierć kojarzono z rozkładającymi się ciałami, ludźmi niezależnie od swojej pozycji złączonymi w nieuniknionym korowodzie. (Naphy W.G.: s. 48) Ludzie średniowiecza z konieczności zawsze byli bardziej świadomi własnej śmiertelności, ale wobec masowego umierania nie mogli ograniczyć „memento mori” do wyobrażeń o przyszłych karach i nagrodach duchowych. Jednym z szoków zarazy był brak możliwości uzyskania ostatniego namaszczenia, a nawet indywidualnego grobu. Masowo grzebano i odprawiano msze za zmarłych.
Obok praktyk, które wydawały się logiczne i słuszne (jak wprowadzenie kwarantanny i izolacji chorych), wdrażano mnóstwo magicznych prób odpędzenia choroby. Jednym ze słynnych widoków, który stał się bardzo popularny w czasach Czarnej Śmierci, były korowody biczowników. Chociaż instytucja samobiczowania istniała wcześniej i nie tylko w katolicyzmie, w XIV wieku stała się popularną formą pokuty. Popularne stały się też amulety i zaklęcia, które miały chronić przed chorobą.
Jednocześnie wzrosła podejrzliwość wobec wszystkich, którzy byli inni i obcy. Winą za pojawianie się tej i kolejnych epidemii obarczano grzeszników (zwłaszcza heretyków), a także miejscowych Żydów. Podejrzewano ich nawet o zatruwanie studni czy stosowanie czarnej magii przeciw chrześcijanom. Karą była śmierć przez spalenie.
Czy pandemia dżumy miała dobry wpływ na Europę?
Kiedy myślimy o masowej śmierci i przerażonych ludziach, niepewnych swego losu, trudno wyobrazić sobie, że epidemia mogła mieć korzystne konsekwencje. Jednak historycy nie mają wątpliwości: epidemia miała też pozytywny wpływ na dalszą historię Europy. Przede wszystkim zmusiła do rozwoju nauk medycznych, technologii umożliwiających pracę mniejszej ilości osób oraz poprawiła los chłopów.
Wprowadzenie kwarantanny i obserwacja jej skuteczności zmieniły podejście Europejczyków do radzenia sobie z epidemiami. Poważnie zaczęto podchodzić też do izolacji indywidualnych pacjentów oraz osób, które zetknęły się z chorobą. (Naphy W.G: s. 76-77)
Epidemia wpłynęła też pośrednio na rozwój gospodarki. Początkowo załamanie gospodarcze, wynikające z braku rąk do pracy przerodziło się w okazję do zmian technologicznych, ekonomicznych i społecznych. Powoli rozkładowi zaczął ulegać system feudalny na zachodzie Europy. W czasie epidemii masowo wymierali przede wszystkim chłopi, którzy nie mieli dostępu do lekarzy, ani środków na leczenie. W kolejnych dekadach jednak nie było komu uprawiać ziemi, więc możni musieli zawierać korzystniejsze umowy z pozostałymi przy życiu chłopami i więcej im płacić. Wzrost zamożności i świadomość własnej pozycji wpłynęły na styl życia chłopów i poczucie własnej wartości. Nie wszystko było jednak różowe – coraz częstsze bunty i kwestionowanie porządku społecznego, a nawet autorytetów kościelnych prowadziło do krwawych powstań, równie krwawo tłumionych przez lokalne władze.
***
Oczywiście we wszystkich tych zmianach brały udział i inne czynniki. Jednak pośrednio lub bezpośrednio epidemia dżumy okazała się wydarzeniem granicznym. Jeżeli nawet ich nie rozpoczęła to na pewno przyspieszyła i (na dobre lub złe) popchnęła historię Europy i świata w całkiem nowym kierunku.
Bibliografia
1. Stephanie True Peters, The Black Death, New York 2005
2.William G. Naphy, The Black Death : a history of plagues 1345-1730, S.C. : Tempus 2000
3. Saloni Dattani, Measuring the Black Death, w: Asimov Press, 25.08.2024 (https://press.asimov.com/articles/black-death, dostęp 05.03.2026)