Największy klasztor na świecie stoi w Polsce. Chciał go kupić Michael Jackson
Na prawym brzegu Odry, około 50 kilometrów od Wrocławia, stoi budowla, która bije na głowę wiele słynniejszych europejskich zabytków. Opactwo Cystersów w Lubiążu to największy klasztor cysterski na świecie i drugi co do wielkości obiekt sakralny globu – większy jest tylko hiszpański Eskurial. Jego fasada mierzy 223 metry (najdłuższa barokowa w Europie), dachy rozciągają się na 2,5 hektara, a w ponad 600 oknach odbija się burzliwa historia tego miejsca.
- Cystersi, wojny i grabieże
- Perła śląskiego baroku
- Mumie, poszukiwacze skarbów i tajna fabryka Hitlera
- Od Prusaków do Rosjan – powolny upadek opactwa
- Zachwyt króla popu
- Bibliografia
Cystersi, wojny i grabieże
Kubaturą Lubiąż trzykrotnie przewyższa Zamek Królewski na Wawelu. Mury pamiętają piastowskich książąt, husyckie pożogi i czas największej świetności, gdy śląscy cystersi dorównywali bogactwem niejednej królewskiej rezydencji. Dziś to miejsce pełne kontrastów – obok pieczołowicie odrestaurowanych barokowych sal zieją pustką korytarze, z których ścian odpada tynk. Ale właśnie ta niedoskonałość opowiada może najbardziej przejmującą historię.
Klasztor nie powstał z niczego. W X wieku stał tu gród obronny, a około 1150 roku swoje pierwsze zabudowania wznieśli benedyktyni. Prawdziwy początek to rok 1163, gdy książę śląski Bolesław Wysoki sprowadził cystersów z niemieckiej Pforty nad Soławą. Było to pierwsze osadzenie tego zakonu na Śląsku. W krypcie pod gotycką bazyliką książę znalazł swoje ostatnie miejsce spoczynku – dziś to drugie po Wawelu największe mauzoleum Piastów.
Przez stulecia zakonnicy zbudowali jedno z największych dóbr ziemskich na Śląsku. W średniowieczu Lubiąż był ważnym ośrodkiem piśmienniczym – to tu powstały „Kronika książąt polskich” i „Roczniki lubiąskie”. Ale przyszły też ciężkie czasy: husycka zawierucha, reformacja, wojna trzydziestoletnia. Prawdziwy renesans nastąpił później, a jego motorem napędowym okazał się człowiek, którego cystersi mieli szczęście zatrudnić.
Perła śląskiego baroku
W 1649 roku opat Arnold Freiberger ruszył z wielką odnową zniszczonego kompleksu. Jego najlepszą decyzją było sprowadzenie jedenaście lat później Michaela Willmanna, dziś nazywanego „śląskim Rembrandtem”. Malarz zakochał się w Lubiążu – spędził tu 46 lat, ożenił się, kupił dom i otworzył pracownię. Jego fresk „Apoteoza Bohatera Cnót” na sklepieniu letniego refektarza do dziś robi ogromne wrażenie. Willmann jako jedyna osoba świecka spoczął wśród zakonników. Jego mumię udało się zidentyfikować jako jedyną po tym, jak Armia Czerwona splądrowała krypty.
Po Freibergerze klasztorem rządził opat Johann Reich. To za jego czasów, w latach 1681–1699, powstał monumentalny pałac opacki z ponad 300 salami. Do pracy zaproszono międzynarodową ekipę: freski w bibliotece i Sali Książęcej malował Holender Christian Bentum, polichromię letniego refektarza w 1733 roku stworzył Felix Anton Scheffler, a rzeźby – Niemiec Franz Joseph Mangoldt. Sala Książęca ma ponad 400 m² powierzchni i 13,4 metra wysokości. Dziś uważana jest za jedno z najpiękniejszych barokowych wnętrz w tej części Europy.
Mumie, poszukiwacze skarbów i tajna fabryka Hitlera
W krypcie pod bazyliką spoczywają nie tylko książęta. Znaleziono tam 98 mumii cysterskich opatów i zakonników, które zachowały się w zadziwiająco dobrym stanie. Niestety, po wkroczeniu Rosjan w 1945 roku żołnierze rozrzucili szczątki, zniszczyli trumny i skradli insygnia władzy – jabłka, berła, miecze. Do dziś historycy nie wiedzą, które kości należą do kogo. Willmann to jedyny, którego udało się zidentyfikować, i to dopiero w latach 90.
Jeszcze więcej emocji budzą wojenne tajemnice. Według ustaleń Tomasza Bonka w klasztorze działała filia Telefunken, która prowadziła tajne badania nad radiolokacją i półprzewodnikami. Prace te po wojnie przyczyniły się do skonstruowania tranzystora. W latach 80. Służba Bezpieczeństwa PRL trzykrotnie przeczesywała podziemia w poszukiwaniu mitycznego „złota Wrocławia” – 70 ton kruszcu, które uciekający Niemcy mieli gdzieś ukryć. Historia okazała się zmyślona przez człowieka, który chciał uniknąć więzienia. Za to natrafiono na tysiące ludzkich kości – przez lata sądzono, że to ofiary obozu Gross-Rosen. Późniejsze badania wykazały, że to szczątki mnichów.
Od Prusaków do Rosjan – powolny upadek opactwa
Koniec złotego wieku Lubiąża przyszedł wraz z protestanckimi Prusami. Po 1740 roku Fryderyk II, wrogo nastawiony do katolickiego duchowieństwa, obłożył klasztor wysokimi podatkami. Ostateczny cios nastąpił w 1810 roku – król skasował cystersów, a ich majątek skonfiskował. Przez kolejne dziesięciolecia budynki służyły jako szpital, początkowo wojskowy, a od 1823 roku psychiatryczny dla pacjentów z arystokratycznych rodzin. Pałac opacki przejęła państwowa stadnina koni. Dokonano wtedy wielu nieodwracalnych przeróbek, niszcząc oryginalny wystrój.
Armia Czerwona, która wkroczyła w 1945 roku, dopełniła dzieła zniszczenia. Żołnierze stacjonowali w Lubiążu do 1948 roku, potem urządzono tu szpital psychiatryczny dla czerwonoarmistów. Od 1950 roku w klasztornych pomieszczeniach składowano książki, zbiory muzealne, a nawet makulaturę. Przez ponad dekadę nikt się tym miejscem formalnie nie opiekował. Dopiero w 1962 roku wojewódzki konserwator zabytków podjął pierwsze próby ratowania kompleksu. Brakowało jednak pieniędzy. Później pałac opacki stał się filią Muzeum Narodowego we Wrocławiu – ale służył głównie jako magazyn.
Zachwyt króla popu
Opactwo od dawna fascynuje nie tylko historyków. W 1997 roku Lubiąż odwiedził sam Michael Jackson. Piosenkarz podobno poważnie rozważał kupno kompleksu – chciał urządzić tu swoją europejską rezydencję i muzeum. Do transakcji nie doszło, podobno przez koszty renowacji. Sam fakt, że król popu brał to miejsce pod uwagę, mówi wiele o jego niezwykłej aurze. Dziś na terenie opactwa odbywają się SLOT Art Festiwal i Electrocity, a wnętrza posłużyły jako plan teledysków dla Behemotha i Sylwii Grzeszczak.
Od 1989 roku gospodarzem obiektu jest Fundacja Lubiąż. Dzięki niej wymieniono dachy, wzmocniono mury i udostępniono zwiedzającym najcenniejsze sale. W drugi weekend maja, podczas Nocy Muzeów, można wejść do podziemi i na strychy. Od lat krąży też pomysł, aby stworzyć tu Muzeum Sztuki Baroku imienia Michaela Willmanna. Na razie jednak fundacja walczy z gigantycznym problemem: ogrom klasztoru przerasta jej możliwości. Lubiąż wciąż czeka na kogoś, kto naprawdę go uratuje.
Bibliografia
- Bonek T., Lubiąż: biografia cudu. Cała historia Polski w jednym miejscu, Kraków 2024.
- https://dzieje.pl/ksiazki/lubiaz-klasztor-mrocznych-tajemnic
- https://fundacjalubiaz.org.pl/historia/
- https://niezlasztuka.net/o-sztuce/opactwo-cystersow-w-lubiazu/