Największy klasztor świata stoi na Dolnym Śląsku. Michael Jackson chciał go kupić

Na prawym brzegu Odry, niespełna 50 kilometrów od Wrocławia, kryje się gigant, o którym zaskakująco mało się mówi — a który bez wysiłku zawstydza niejedną europejską „gwiazdę” turystyki. Opactwo Cystersów w Lubiążu uchodzi za największy klasztor cysterski na świecie i drugi pod względem rozmiaru obiekt sakralny na Ziemi. Przed nim jest tylko hiszpański Eskurial. Liczby robią wrażenie: 223 metry fasady — najdłuższej barokowej w Europie — dachy zajmujące 2,5 hektara i ponad 600 okien, w których odbija się historia pełna zwrotów akcji. A to dopiero początek.
- Tajemnice klasztoru w Lubiążu
- Willmann i barokowy rozkwit Lubiąża
- Tajemnice krypty: mumie i wojenne ślady
- Upadek klasztoru w Lubiążu po 1740 roku
- Michael Jackson chciał kupić Lubiąż
Tajemnice klasztoru w Lubiążu
Lubiąż pod względem kubatury jest aż trzy razy większy niż Zamek Królewski na Wawelu. Te mury widziały czasy piastowskich książąt, husyckie pożary i okres największego rozkwitu, kiedy śląscy cystersi potrafili bogactwem dorównać niejednej królewskiej siedzibie. Dziś to przestrzeń pełna sprzeczności: obok barokowych wnętrz odnowionych z imponującą starannością ciągną się opustoszałe korytarze, gdzie tynk odchodzi płatami. I właśnie ta nieidealność sprawia, że historia tego miejsca uderza najmocniej.
Klasztor nie wyrósł na pustym terenie. Już w X wieku istniał tu gród obronny, a około 1150 roku benedyktyni postawili swoje pierwsze zabudowania. Za właściwy początek uznaje się jednak rok 1163, gdy śląski książę Bolesław Wysoki sprowadził cystersów z niemieckiej Pforty nad Soławą. Było to pierwsze osiedlenie tego zakonu na Śląsku. W krypcie pod gotycką bazyliką książę spoczął na zawsze – a dziś jest to, zaraz po Wawelu, największe mauzoleum Piastów.
Przez kolejne stulecia zakonnicy zgromadzili jedne z największych majątków ziemskich na Śląsku. W średniowieczu Lubiąż wyrósł na ważny ośrodek piśmiennictwa – właśnie tutaj powstały „Kronika książąt polskich” oraz „Roczniki lubiąskie”. Nie brakowało jednak dramatycznych momentów: husyckie najazdy, reformacja, a później wojna trzydziestoletnia odcisnęły na klasztorze swoje piętno. Prawdziwe odrodzenie przyszło dopiero później, a jego siłą napędową okazał się człowiek, którego cystersi mieli wyjątkowe szczęście pozyskać.
Willmann i barokowy rozkwit Lubiąża
W 1649 roku opat Arnold Freiberger rozpoczął zakrojoną na szeroką skalę odbudowę zrujnowanego kompleksu. Jego najbardziej trafnym posunięciem okazało się sprowadzenie – jedenaście lat później – Michaela Willmanna, znanego dziś jako „śląski Rembrandt”. Artysta szybko związał się z Lubiążem na dobre: spędził tu 46 lat, założył rodzinę, kupił dom i uruchomił własną pracownię. Fresk „Apoteoza Bohatera Cnót” na sklepieniu letniego refektarza do dziś potrafi zatrzymać wzrok na dłużej. Willmann jako jedyna osoba świecka został pochowany wśród zakonników. Jego mumię zdołano rozpoznać jako jedyną po splądrowaniu krypt przez Armię Czerwoną.
Po Freibergerze stery klasztoru przejął opat Johann Reich. To właśnie za jego rządów, w latach 1681–1699, wzniesiono monumentalny pałac opacki liczący ponad 300 sal. Do realizacji zaproszono twórców z różnych krajów: freski w bibliotece i w Sali Książęcej wykonał Holender Christian Bentum, polichromię letniego refektarza w 1733 roku namalował Felix Anton Scheffler, a rzeźby przygotował Niemiec Franz Joseph Mangoldt. Sama Sala Książęca ma ponad 400 m² powierzchni i 13,4 metra wysokości. Dzisiaj uchodzi za jedno z najpiękniejszych barokowych wnętrz w tej części Europy.

Tajemnice krypty: mumie i wojenne ślady
W krypcie pod bazyliką nie spoczywają wyłącznie książęta. Odkryto tam aż 98 mumii cysterskich opatów i zakonników, zachowanych w zaskakująco dobrym stanie. Wszystko zmieniło się po wejściu Rosjan w 1945 roku: żołnierze porozrzucali szczątki, rozbili trumny i zabrali insygnia władzy – jabłka, berła oraz miecze. Do dziś badacze nie potrafią przypisać większości kości do konkretnych osób. Wyjątkiem jest Willmann – jako jedyny został rozpoznany, i to dopiero w latach 90.
Jeszcze mocniej działają na wyobraźnię wojenne sekrety. Z ustaleń Tomasza Bonka wynika, że w klasztorze funkcjonowała filia Telefunken, prowadząca poufne prace nad radiolokacją i półprzewodnikami. To właśnie te badania miały po wojnie pomóc w drodze do wynalezienia tranzystora. W latach 80. Służba Bezpieczeństwa PRL trzy razy przeszukiwała podziemia, polując na legendarnie „złoto Wrocławia” – 70 ton kruszcu rzekomo ukrytego przez uciekających Niemców. Opowieść okazała się mistyfikacją wymyśloną przez człowieka, który próbował w ten sposób uniknąć więzienia. Zamiast skarbu natrafiono jednak na tysiące ludzkich kości – przez długi czas brano je za szczątki ofiar obozu Gross-Rosen. Dopiero późniejsze analizy potwierdziły, że należały do mnichów.
Upadek klasztoru w Lubiążu po 1740 roku
Złoty czas Lubiąża skończył się, gdy region znalazł się pod rządami protestanckich Prus. Po 1740 roku Fryderyk II, niechętny katolickiemu duchowieństwu, obciążył klasztor dotkliwymi podatkami. Decydujący cios przyszedł w 1810 roku – monarcha zlikwidował zakon cystersów, a cały majątek przejąło państwo. W następnych dekadach zabudowania wykorzystywano jako szpital: najpierw wojskowy, a od 1823 roku psychiatryczny, przeznaczony dla pacjentów z arystokratycznych rodzin. Pałac opacki trafił pod zarząd państwowej stadniny koni. W tym okresie przeprowadzono wiele zmian, których nie dało się już cofnąć – przebudowy bezpowrotnie naruszyły i zatarły pierwotny wystrój.
Gdy w 1945 roku wkroczyła Armia Czerwona, skala dewastacji jeszcze się pogłębiła. Żołnierze stacjonowali w Lubiążu do 1948 roku, a później urządzono tu szpital psychiatryczny dla czerwonoarmistów. Od 1950 roku klasztorne wnętrza zaczęły pełnić rolę wielkiego składu: trafiały tu książki, muzealne zbiory, a nawet makulatura. Przez ponad dziesięć lat miejsce pozostawało praktycznie bez formalnej opieki. Dopiero w 1962 roku wojewódzki konserwator zabytków podjął pierwsze działania ratunkowe, choć szybko okazało się, że brakuje środków. Z czasem pałac opacki włączono jako filię Muzeum Narodowego we Wrocławiu – w praktyce jednak wykorzystywano go głównie jako magazyn.
Michael Jackson chciał kupić Lubiąż
Opactwo od lat przyciąga uwagę nie tylko badaczy historii. W 1997 roku do Lubiąża zajrzał nawet Michael Jackson. Artysta miał podobno na serio myśleć o zakupie całego zespołu – planował stworzyć tu europejską rezydencję oraz muzeum. Ostatecznie nic z tego nie wyszło, najpewniej przez astronomiczne koszty remontu. To, że w ogóle rozważał tę lokalizację, najlepiej pokazuje, jak niezwykły klimat ma to miejsce. Dziś w murach opactwa odbywają się m.in. SLOT Art Festiwal i Electrocity, a wnętrza wykorzystano jako plan zdjęciowy do teledysków Behemotha oraz Sylwii Grzeszczak.
Od 1989 roku obiektem opiekuje się Fundacja Lubiąż. To dzięki jej działaniom udało się wymienić dachy, wzmocnić konstrukcję murów i udostępnić zwiedzającym najcenniejsze pomieszczenia. W drugi weekend maja, w trakcie Nocy Muzeów, można zajrzeć także do podziemi i na strychy – miejsc zwykle niedostępnych na co dzień. Od dawna powraca też koncepcja utworzenia tu Muzeum Sztuki Baroku imienia Michaela Willmanna. Na razie jednak fundacja mierzy się z największym wyzwaniem: skala klasztoru jest tak ogromna, że przekracza jej możliwości. Lubiąż wciąż czeka na kogoś, kto podejmie się prawdziwego ratunku tego miejsca.
Źródła:
- Bonek T., Lubiąż: życiorys cudu. Historia Polski opowiedziana przez jedno miejsce, Kraków 2024.
- https://dzieje.pl/ksiazki/lubiaz-klasztor-pelen-mrocznych-tajemnic
- https://fundacjalubiaz.org.pl/historia/
- https://niezlasztuka.net/o-sztuce/opactwo-cystersow-w-lubiazu/