Napoleon chciał podbić Egipt. Nie spodziewał się, że największy sukces jego wyprawy będzie zupełnie inny
Przez tysiąclecia Egipt widział niezliczone najazdy i oblężenia, raz ulegając, raz odpierając kolejne armie. Gdy jednak w 1798 roku nad Nilem pojawili się żołnierze Napoleona, od razu było jasne, że to nie będzie „zwykła” inwazja. Francuski dowódca – przyszły cesarz – przywiózł bowiem nie tylko działa i bagnety, lecz także coś, co mogło okazać się równie groźne: całe zastępy uczonych. I choć z militarnego punktu widzenia ta wyprawa miała gorzki finał, to właśnie wtedy zaczęła się historia, która na zawsze odmieniła nasze spojrzenie na kraj faraonów.
- Francja i Napoleon u progu ekspansji
- Egipska kampania Napoleona: klęska
- Jak wyprawa Napoleona stworzyła egiptologię
- Kamień z Rosetty i narodziny egiptologii
- Egiptomania: jak Egipt podbił Europę
Francja i Napoleon u progu ekspansji
Zanim przejdziemy do narodzin nowej dziedziny nauki, warto najpierw przyjrzeć się politycznemu tłu, w jakim w ogóle mogła się ona wyłonić.
U schyłku XVIII wieku niemal cała Europa wpatrywała się we Francję. To właśnie tam jako pierwszym kraju na kontynencie podjęto próbę wcielenia w życie najbardziej bezkompromisowych idei filozofii oświecenia.
Francja jako państwo szybko postawiła na ekspansję. Na początku była to w dużej mierze odpowiedź na sytuację wewnętrzną: nowy model władzy musiał rozprawić się z obrońcami dawnego porządku. Ambicje jednak nie skończyły się na zabezpieczeniu rewolucji. Francuzi potępiali niewolnictwo, lecz nie odrzucali kolonializmu. Wystarczy spojrzeć na warunki pokoju z pokonaną Hiszpanią (1794) — bez większych oporów przejęli wówczas połowę Haiti. Po wstępnym rozbiciu koalicji w 1798 roku coraz wyraźniej rysował się kolejny etap: starcie z przeciwnikami także w koloniach. I nie chodziło wyłącznie o militarne zwycięstwa, ale o rozpoczęcie „misji cywilizacyjnej” — Francja widziała siebie wtedy jako najbardziej nowoczesne państwo Europy. Jednym z najgorliwszych orędowników tej wizji był Napoleon Bonaparte.
Jeszcze jako młody dowódca Armii Italii podporządkował sobie część Półwyspu Apenińskiego, powołując do życia Republikę Cispadańską i Lombardzką (1796). Rok później dołączyły do nich Republika Cisalpińska oraz Liguryjska. Na początku 1798 roku podobny scenariusz spotkał Szwajcarię (Republika Helwecka) i Państwo Kościelne, gdzie utworzono Republikę Rzymską. Nowy ustrój stylizowano na wzorce antyczne, a papież został zmuszony do wygnania. Przekonany o własnej przewadze Napoleon wyruszył następnie do Egiptu, który miał stać się przyczółkiem do planowanego podboju Indii. (Baszkiewicz J., 1978: s. 463)
Egipska kampania Napoleona: klęska
U schyłku XVIII stulecia Egiptem władała dynastia Mameluków, nominalnie zależna od Imperium Osmańskiego. Napoleon w oficjalnych deklaracjach przedstawiał ekspedycję jako próbę ukarania Mameluków, którzy mieli sprzeciwiać się woli sułtana. Stambuł odczytał jednak zajęcie Egiptu jako uderzenie w własne terytoria i dołączył do koalicji wymierzonej w Francję. Dla Bonapartego był to sygnał, że jego plan może szybko utknąć w martwym punkcie.
21 lipca 1798 roku Francuzi opanowali Kair po zwycięstwie w tzw. bitwie pod piramidami, ale nad całą wyprawą niemal natychmiast zawisło widmo katastrofy. Już 1 sierpnia admirał Nelson – najgroźniejszy przeciwnik Napoleona – rozgromił francuską flotę pod Abukirem. We wrześniu, ośmielona tym sukcesem, Turcja wezwała muzułmanów w Egipcie do świętej wojny przeciw Francuzom. Kampania nie przyniosła jednej, definitywnej klęski, lecz sytuacja stawała się coraz bardziej napięta. W październiku Francuzi brutalnie zdławili powstanie w Kairze, a na początku kolejnego roku rozbili armię turecką pod Abukirem. Równocześnie ich szeregi przerzedzały choroby i wyniszczający klimat. Tymczasem koalicja zaczęła odzyskiwać inicjatywę w Italii i na Adriatyku. Napoleon pozostawił wojska w Egipcie pod komendą generała Klébera i ruszył do Francji, gdzie wkrótce wejdzie w skład triumwiratu, a następnie sięgnie po koronę cesarza Francuzów. (Baszkiewicz J.: s. 466). Kléber został zamordowany w 1800 roku, a dowództwo przejął generał Manou. We wrześniu 1801 roku jego armia poniosła porażkę w starciu z połączonymi siłami tureckimi i brytyjskimi.
Jak wyprawa Napoleona stworzyła egiptologię
Z perspektywy militarno-politycznej wyprawa egipska zakończyła się fiaskiem. Dla Napoleona miała jednak swoją cenę i zysk: w dłuższej perspektywie otworzyła mu drogę do przejęcia władzy. Tymczasem republikańscy dowódcy w Europie musieli bezradnie obserwować, jak koalicja nabiera rozpędu i odbija kolejne „siostrzane republiki”.
Krótka obecność Francuzów nad Nilem przyniosła jednak efekt zupełnie innego rodzaju. Przywiezieni z Francji uczeni gromadzili źródła, wykonywali pomiary i rozpoczynali badania, które wkrótce doprowadziły do wyłonienia się nowej dyscypliny naukowej.
W 1798 roku w Kairze powołano Instytut Egipski. W jego skład weszło 21 matematyków, 3 astronomów, 13 przyrodników, 15 lingwistów, a także liczne grono specjalistów od inżynierii, pirotechniki, rysunku, kopiowania, a nawet druku. Uzbrojeni w najbardziej aktualną wiedzę i technologie epoki, zaczęli z bliska dokumentować fascynującą starożytną kulturę oraz niezwykłą przyrodę Egiptu.
Jesienią 1801 roku francuskie panowanie nad Nilem dobiegło jednak końca. Zwycięski generał Hutchinson postanowił, że archeologiczne i naukowe znaleziska Francuzów przechodzą teraz na własność Korony Brytyjskiej. Mimo sprzeciwu Manou większość zbiorów wywieziono do Anglii. (Stoddard L., 2014) Ostatecznie trafiły do Muzeum Brytyjskiego. W ten sposób do grona badaczy Egiptu dołączyli Brytyjczycy.
Kamień z Rosetty i narodziny egiptologii
Po chrystianizacji Egiptu, a później po jego islamizacji, umiejętność czytania starożytnych hieroglifów oraz pisma demotycznego stopniowo zanikła i w końcu popadła w całkowite zapomnienie. W średniowieczu fragmenty dawnych świątyń, murów i steli często traktowano po prostu jak wygodny materiał budowlany. Tak właśnie stało się m.in. ze stelą faraona Ptolemeusza V. W XV wieku jeden z jej odłamków wmurowano w ściany fortu Julien (znanego też jako fort Rashid) w miejscowości Rosetta. Kilka stuleci później, w upalne lipcowe dni 1799 roku, w tym samym miejscu umacniali się Francuzi. Przygotowując się do starcia z armią turecką, zdecydowali o remoncie fortu. Podczas prac natrafiono na kamienną tablicę z inskrypcją zapisaną w trzech różnych językach. Pierwszy tekst rozpoznano jako klasyczną grekę, drugi jako (wówczas nieodczytywalne) egipskie hieroglify, a trzeci początkowo wzięto za pismo syriackie (dopiero później ustalono, że to egipskie pismo demotyczne). Znalezisko zabezpieczono i wysłano do Kairu, gdzie trafiło pod opiekę Instytutu Egipskiego. „Ten kamień jest bardzo interesujący dla badań nad hieroglifami, może nawet okaże się kluczem do ich zrozumienia” – pisał autor artykułu w ówczesnej gazecie Courier de l’Egypte. (Stoddard L., 2014) Na przełom w badaniach trzeba było jednak jeszcze poczekać. W 1801 roku, po zwycięstwie Brytyjczyków, obiekt przewieziono do Londynu – najpierw do Biblioteki Antykwariuszy, a następnie ostatecznie do Muzeum Brytyjskiego.
Napięta historia wojny i pokoju między dwoma państwami sprawiła, że prace nad odczytaniem napisu postępowały wolniej, niż oczekiwano. Jedne z pierwszych poważnych prób podjął angielski uczony – poliglota i polimat Thomas Young. W 1814 roku opublikował wyniki swoich analiz, w których udało mu się rozszyfrować pismo demotyczne.
Na pełne odczytanie hieroglifów trzeba było poczekać do 1822 roku, kiedy dokonał tego francuski poliglota Jean-François Champollion. Co istotne, w dużej mierze opierał się on na wcześniejszych ustaleniach Younga. Dzięki wysiłkom angielskiego i francuskiego badacza ponownie stało się możliwe czytanie egipskich inskrypcji. W konsekwencji otworzyła się droga do poznania wielu sekretów starożytnego Egiptu, ukrytych przez wieki w kamiennych napisach.
Egiptomania: jak Egipt podbił Europę
Fascynacja „starożytnościami” wcale nie narodziła się z dnia na dzień. Do dziedzictwa imperium Romanum odwoływali się już władcy średniowiecza, a w czasach nowożytnych coraz szerzej zachwycano się kulturą antycznej Grecji i Rzymu. Egipt również rozpalał wyobraźnię jeszcze przed wyprawą Napoleona, zwłaszcza w kręgach lóż masońskich. Egipska cywilizacja była jednocześnie niewyobrażalnie dawna i zaskakująco „inna”: pełna form, ornamentów i motywów, które nie przypominały klasycznych wzorców. Ta odmienność przyciągała uczonych, artystów, poszukiwaczy tajemnic oraz łowców przygód.
Zaledwie dwa lata po tym, jak Napoleon wylądował nad Nilem, francuscy architekci Percier i Fontaine rozpoczęli pracę nad publikacją poświęconą wystrojowi wnętrz. Książka ukazała się ostatecznie w 1812 roku. W jej kartach można odnaleźć liczne „egipskie” akcenty wplecione w projekty mebli i dekoracji. (por. Curl J.S., 1994: s. 120). W Anglii i Holandii jednym z pierwszych popularyzatorów egipskiego designu był Thomas Hope – architekt, filozof i podróżnik. Symbolicznym przykładem egiptomanii stał się m.in. Egipski pokój w jego londyńskim domu.
Prawdziwa eksplozja mody na wszystko, co egipskie, przyszła jednak dopiero po odczytaniu hieroglifów przez Champolliona. Mniej zamożni miłośnicy musieli poprzestać na książkach o Egipcie i wizytach w muzeach. Ci, których było na to stać, wprowadzali do swoich domów modne meble i detale architektoniczne inspirowane Nilem. Najbogatsi posuwali się jeszcze dalej: sprowadzali autentyczne zabytki egipskiej kultury – najczęściej pochodzące z grobowców, w tym z mumii, sarkofagów oraz figurek.
Egiptomania wracała falami także w polskiej architekturze i sztuce. Do najbardziej intrygujących śladów tej mody należą polskie piramidy. Najstarsze z nich (pomijając prehistoryczne grobowce na Kujawach) powstały jeszcze przed wyprawą Napoleona. Z kolei twarzą postnapoleońskiej fascynacji Egiptem był Franciszek Łakiński, żołnierz armii cesarza Francuzów. Przed śmiercią poprosił, by pochowano go w piramidzie. Taki grobowiec można zobaczyć do dziś na terenie dawnego majątku Łakińskiego w Wągrowcu. Innym ciekawym świadectwem zauroczenia architekturą starożytnego Egiptu jest tzw. dom egipski w Krakowie.
Rozkwit archeologii, odkrycie grobowca Tutanchamona w 1922 roku, a potem krążąca plotka o klątwie faraona uruchomiły kolejną falę egiptomanii. Piramidy, mumie i tajemnicze bóstwa, a także dramatyczne dzieje królowej Kleopatry przeniknęły do popkultury – i wciąż są w niej obecne.
Źródła:
- Jan Baszkiewicz, Historia Francji, Ossolineum 1978
- Lydia Stodard, The Rosetta Stone: a journey from Alexandria to London, 18 lipca 2014, w: https://www.napoleon.org/en/history-of-the-two-empires/articles/the-rosetta-stone-a-journey-from-alexandria-to-london/, dostęp 17.07.2022
- James Stevens Curl, Egyptomania: the Egyptian revival, powracający motyw w dziejach gustu, Manchester 1994