Ognie przeciw „ciotom” i wianki na rogach krów. Zapomniane rytuały Zielonych Świątek
Nazwa święta nie jest przypadkowa. Zanim chrześcijaństwo nadało mu teologiczny wymiar, Słowianie witali nim wiosnę i początek lata. Wierzyli, że zielone gałęzie mają moc zapewnienia urodzaju, ochrony przed demonami i przyciągnięcia szczęścia. Kościół przez wieki próbował zwalczać te praktyki, ostatecznie jednak wiele z nich przetrwało – czasem w zmienionej formie – aż do XX wieku. Dziś, gdy większość tych zwyczajów zanika, warto się im przyjrzeć bliżej.
- Dwa źródła jednego święta
- Majone chałupy, czyli tatarak i brzózki na straży domowego ogniska
- Krowy w wiankach i pasterskie królowanie
- Ognie przeciw czarownicom – magiczna ochrona pól
- Zielone zaloty, czyli oświadczyny pod brzozową bramą
- Procesje wśród zbóż – sacrum w codzienności
Dwa źródła jednego święta
Korzenie Zielonych Świątek są dwojakie i sięgają zarówno tradycji żydowskiej, jak i pogańskiej. W Starym Testamencie istniało Święto Tygodni – Szawuot – obchodzone pięćdziesiąt dni po Paschy. Było to święto rolnicze, podczas którego dziękowano Bogu za pierwsze żniwa i składano ofiary w świątyni. To właśnie z niego wywodzi się chrześcijańska Pięćdziesiątnica, upamiętniająca zstąpienie Ducha Świętego na apostołów.
Równolegle istniała jednak tradycja pogańska ludów Europy. Dla naszych przodków przełom wiosny i lata był momentem szczególnym – budzące się do życia siły natury wymagały odpowiedniego traktowania. Stąd brały się ogniska na leśnych polanach, tańce i zawody, które miały zapewnić przychylność sił przyrody. Kościół, nie mogąc całkowicie wykorzenić tych praktyk, postanowił je zaadaptować. Tak narodziły się Zielone Świątki, które znamy – święto chrześcijańskie o wyraźnie pogańskim rodowodzie.
Majone chałupy, czyli tatarak i brzózki na straży domowego ogniska
Najbardziej charakterystycznym zwyczajem Zielonych Świątek było „majenie” – przystrajanie domów i obejść zielenią. W wigilię święta ruszano do lasów po gałązki brzóz, lipy, klonu lub jesionu. Prawdziwym królem dekoracji był jednak tatarak – roślina bagienna o intensywnie pachnących liściach, zwana „lepiechem”. Wyścielano nim podłogi w izbach, zwłaszcza tam, gdzie zamiast desek było klepisko. Wtykano go za obrazy święte, futryny drzwi i okien, a nawet w strzechę.
Skąd taki zwyczaj? Według ludowych wierzeń Zielone Świątki to czas szczególnej aktywności czarownic i demonów. Tatarak miał magiczną moc odganiania zła, chronił domostwa przed piorunami, myszami i robactwem. Jego zapach był nie do przeoczenia – wspominają go dziś jeszcze najstarsi mieszkańcy wsi. Młode brzózki ustawiano przy drzwiach wejściowych, tworząc zielony szpaler. Wierzono, że kto pierwszy udekoruje swój dom, ten zapewni rodzinie dostatek na cały rok.
Krowy w wiankach i pasterskie królowanie
Zielone Świątki były przede wszystkim świętem pasterzy i rolników. To na nich spoczywała odpowiedzialność za dobrostan zwierząt, więc i one odgrywały kluczową rolę. Najbardziej widowiskowym zwyczajem było przystrajanie krów – na rogi zakładano wianki z zielonych gałązek i kwiatów. Zwierzęta okadzano dymem ze święconych ziół, a czasem przepędzano przez ogniska, aby oczyścić je ze złych mocy. Pasterze, którzy pierwsi przypędzili bydło na pastwisko, zyskiwali tytuł „króla”.
Po powrocie do obory następował kulminacyjny moment. Pasterze ściągali z rogów wianki i rzucali je na dach stajni. Liczba upadków na ziemię wróżyła, ile lat będą jeszcze paść bydło. Za swoją pracę otrzymywali wynagrodzenie – najczęściej jajka, placki, pierogi lub drobne pieniądze. W niektórych regionach, zwłaszcza na Podlasiu i Lubelszczyźnie, praktykowano również „wołowe wesela” – przebierano zwierzęta w zabawne stroje i ruszano z nimi po wioskach, śpiewając i zbierając datki.
Ognie przeciw czarownicom – magiczna ochrona pól
W wigilię Zielonych Świątek i w same święta na wzgórzach i polanach rozpalano wieczorem ogniska – na południu Polski zwane sobótkami, na Podlasiu – palinockami. Nie były to jednak zwykłe ogniska. Ogień miał moc oczyszczającą i ochronną. Pasterze biegali z zapalonymi pochodniami wokół pól i stad, żeby wypędzić złe duchy, czarownice i wszelkie szkodniki. Wierzono, że dym zabezpiecza zboża przed gradem, a popiół rozsypany na polach zapewnia urodzaj.
Czarownice – zwane ludowo „ciotami” – były w tym czasie szczególnie aktywne. Według wierzeń przechadzały się po miedzach, zbierały rosę i czyniły szkody bydłu, odbierając krowom mleko. Aby je przepędzić, nie tylko palono ogniska, ale też okadzano domostwa i obory. Na Lubelszczyźnie gospodynie wylewały na grzbiety krów jajka, wypowiadając przy tym specjalne zaklęcia. Dziś te praktyki mogą budzić uśmiech, ale dla ówczesnych ludzi były sprawą najwyższej wagi – od urodzaju zależało przetrwanie całej rodziny.
Zielone zaloty, czyli oświadczyny pod brzozową bramą
Zielone Świątki to nie tylko troska o zboża i bydło – to także czas kojarzenia par. W wielu regionach Polski kawalerowie w noc poprzedzającą pierwszy dzień świąt stawiali przed domami wybranych panien bramy z młodych brzózek. Taki gest był równoznaczny z oświadczynami. Dziewczyna, przed której domem stanęła brama, mogła być pewna poważnych zamiarów adoratora. Jeśli brama znikała po świętach – oznaczało to przyjęcie zalotów.
Dziewczęta również nie pozostawały bierne. Na Podlasiu wybierano „królewnę” – najładniejszą pannę we wsi, którą ubierano w koronę z kwiatów i wstążki. Orszak panien obchodził wioskę, śpiewając pieśni i zbierając dary. Na Śląsku z kolei chłopcy wieszali przed domami ukochanych wysokie żerdzie z bukietami. Na Mazowszu urządzano zabawne „jarmarki na dziewczęta”. Wszystkie te zwyczaje miały jeden cel – ułatwić kontakty między kawalerami i pannami, które na co dzień bywały utrudnione.
Procesje wśród zbóż – sacrum w codzienności
Kościół, choć początkowo zwalczał pogańskie praktyki, z czasem włączył ludową tradycję w ramy religijne. Drugi dzień Zielonych Świątek (do 1957 roku święto oficjalnie trwało dwa dni) stawał się okazją do uroczystych procesji błagalnych. Wierni wyruszali wśród pól, niosąc obrazy Matki Bożej i chorągwie. Przy przydrożnych kapliczkach odprawiano stacje i proszono Boga o urodzaje.
Szczególnym zwyczajem było spędzanie bydła z pastwisk pod krzyż, aby i zwierzęta miały swój udział w modlitwie. W niektórych regionach gospodarze wynosili przed domy bochen chleba, przy którym ksiądz czytał Ewangelię, a następnie kropił wodą święconą wszystkie domostwa. Był to oryginalny przykład przenikania się sacrum z codziennością – wiara wychodziła poza mury kościoła, obejmując błogosławieństwem dom, chleb powszedni i pracę na roli.
Źródła:
- Ogrodowska B., Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne, Warszawa 2007.
- https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/zielone-swiatki-poczatkiem-lata-w-tradycji-ludowej
- https://theo-logos.pl/server/api/core/bitstreams/d09d44e4-7a3f-48af-86c2-f55754f02fb1/content