Nienawidził Żydów, gardził rozumem, opluwał przyjaciół. Ciemna strona Marcina Lutra
Człowiek, który odważył się rzucić wyzwanie najpotężniejszej instytucji średniowiecza, przez całe życie zmagał się z lękami, obsesjami i napadami wściekłości. Prywatnie był kochającym ojcem, ale też mężem, który kazał żonie harować w polu. Teologiem głoszącym łaskę Bożą, a jednocześnie człowiekiem, który w atakach furii życzył śmierci swoim oponentom.
- Trudne dzieciństwo
- Lęk przed sobą samym
- Rozum jest od diabła
- Ślub, który zgorszył Europę
- Pani Käthe i jej mąż
- Charakter kata
- Zgorzkniała starość
Trudne dzieciństwo
Mały Marcin nie miał łatwego dzieciństwa. Przyszedł na świat 10 listopada 1483 roku w Eisleben, w rodzinie chłopskiej, która ledwo wiązała koniec z końcem. Gdy raz podniósł z ziemi orzech laskowy bez pozwolenia, matka zbiła go do krwi. Nie były to odosobnione incydenty – rodzice wierzyli, że kary cielesne kształtują charakter. Luter musiał codziennie znosić drewno na opał i nigdy nie próżnować.
Co ciekawe, mimo tych doświadczeń ojciec reformacji zawsze mówił o rodzicach z ogromnym szacunkiem. Nigdy nie miał im za złe surowości. Jako nastolatek śpiewał pod oknami bogatszych mieszczan, aby zarobić na wyżywienie w szkole. To doświadczenie głodu ukształtowało w nim głęboką niechęć do kościelnego bogactwa – i być może dlatego odpusty stały się dla niego tak osobistym afrontem.
Lęk przed sobą samym
Wstąpienie do klasztoru w 1505 roku nie było spokojną decyzją powołanego mistyka. Kiedy – według popularnej legendy – piorun uderzył w drzewo, pod którym się schronił, przerażony Luter obiecał św. Annie, że jeśli przeżyje, zostanie mnichem. W klasztorze rzucił się w wir umartwień – pościł aż do omdleń, spowiadał się codziennie, spędzał noce na modlitwie. Nie chodziło jednak o pobożność czy potrzebę świętości, tylko o paniczny strach przed potępieniem.
Luter cierpiał przez większość życia na zaparcia, bezsenność, ataki lęku, którym towarzyszyły silnie natrętne myśli. Współcześni badacze spekulują, że mógł cierpieć na zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne lub chorobę afektywną dwubiegunową. W XVI wieku mówiono po prostu, że dręczą go demony. Jeden z przełożonych w końcu stracił cierpliwość: „Człowieku, Bóg nie gniewa się na ciebie! To ty gniewasz się na Boga!” Ta duchowa rozterka stała u podstaw jego teologii.
Rozum jest od diabła
Jednym z wielu kontrowersyjnych do dziś poglądów Lutra był jego stosunek do ludzkiego intelektu. W jednym z ostatnich kazań wygłosił tyradę, która do dziś mrozi krew: „Rozum to największa k… diabelska; z natury swojej jest szkodliwą k…; jest prostytutką, którą powinno się zdeptać nogami”. Twierdził konsekwentnie, że wiara i rozum stoją w sprzeczności, a ten, kto próbuje zrozumieć Boga, popada w herezję.
Gdy Erazm z Rotterdamu napisał traktat o wolnej woli, Luter odpowiedział pamfletem O niewoli woli, dowodząc, że człowiek nie ma żadnego wpływu na swoje zbawienie. Bóg wybiera, kogo zbawi, a kogo potępi – i żadne logiczne argumenty tego nie zmienią. W jego świecie to on był jedynym autorytetem. Rozum innych należało tępić, bo prowadził do zguby.
Ślub, który zgorszył Europę
Małżeństwo Lutra z Katarzyną von Borą było skandalem obyczajowym i religijnym na miarę XVI wieku. On – były mnich, ona – była zakonnica. Katarzyna uciekła z klasztoru w Wielką Sobotę 1523 roku, ukryta w beczce po śledziach. Pomógł jej rajca miasta Torgawa, który ryzykował banicją, a nawet śmiercią. Przez dwa lata odrzucała kolejnych kandydatów na męża, aż w końcu oświadczyła się samemu reformatorowi.
Ślub odbył się 13 czerwca 1525 roku. Reakcje były natychmiastowe i negatywne. Erazm z Rotterdamu napisał złośliwie, że „z mnicha i zakonnicy urodzi się antychryst”. Luter odpowiedział: „Nie tylko słowem, lecz i czynem jestem zwiastunem Ewangelii”. Małżeństwo miało mu pomóc w walce z diabłem, który – jak twierdził – nienawidził stanu małżeńskiego.
Pani Käthe i jej mąż
Katarzynę Luter czule nazywał „gwiazdą poranną Wittenbergi”. To ona przejęła stery domowego gospodarstwa. Luter przyznawał, że przed ślubem przez cały rok nie zmieniał pościeli, a łóżko miał „przepocone i brudne”. Katarzyna założyła ogród, hodowlę świń i browar, który stał się głównym źródłem dochodu. Reformator nie pobierał wynagrodzenia za pisma – utrzymywał się z profesury, a to nie wystarczało.
Mimo początkowego dystansu, Luter docenił żonę. Mówił: „Nie oddałbym mojej Käthe ani za Francję, ani za Wenecję”. Gdy ich ukochana córka Magdalene zmarła w wieku 13 lat, rozpaczał przez wiele tygodni. Para doczekała się sześciorga dzieci. Małżeństwo trwało 20 lat, do śmierci Lutra w 1546 roku. Ona przeżyła go o sześć lat i zginęła w wypadku – spadła z wozu, ratując dzieci przed konnym zaprzęgiem.
Charakter kata
Mimo głoszenia ewangelii miłości, Luter miał ogromne trudności z miłowaniem bliźniego. Jego przyjaźnie często kończyły się konfliktami. Melanchton, który przez lata znosił jego humory, w końcu usłyszał, że jest „miękkim gadułą”. Jeden z przyjaciół napisał z goryczą: „Przyjdzie do tego, że nikt nie zdoła uniknąć niechęci Lutra; każdego będzie publicznie chłostał”.
Najbardziej przerażające są jego pisma antyżydowskie. W broszurze O Żydach i ich kłamstwach z 1543 roku wzywał do palenia synagog, niszczenia żydowskich ksiąg i karania śmiercią tych, którzy nie przyłączą się do protestantów. Te fragmenty biografii są dziś skrzętnie pomijane przez zwolenników reformatora, ale stanowią nieodłączną część jego spuścizny. Luter, który wołał o wolność sumienia, nie zamierzał jej przyznawać nikomu, kto myślał inaczej.
Zgorzkniała starość
Ostatnie lata Lutra były wypełnione goryczą. Wittenbergę, która miała być wzorcowym miastem reformacji, nazywał teraz Sodomą. Mimo to do końca wypełniał obowiązki. W 1545 roku udał się do Eisleben, miasta swego dzieciństwa, aby rozsądzić konflikt między hrabiami. Udało się. Kilka dni później zachorował. 18 lutego 1546 roku zmarł w tym samym mieście, w którym przyszedł na świat.
Katarzyna przeżyła go o sześć lat. Ich małżeństwo, które zaczęło się jako polityczny gest i akt buntu, przetrwało próbę czasu. Choć Luter nie umiał kochać tak, jak nauczał, swojej Käthe pozostał wierny do końca. I może właśnie to jest największa sprzeczność tego niezwykłego, przerażającego i fascynującego człowieka.
Źródła:
- Lau F., Marcin Luter, Warszawa 1966.
- Lisicki P., Luter. Ciemna strona rewolucji, Warszawa 2017.
- https://wiez.pl/2023/02/10/marcin-luter-jak-reformuje-sie/
- https://www.luteranie.pl/modlitwa-w-zyciu-marcina-lutra/