Uciekli z Niderlandów i trafili na polskie bagna. W kilka dekad stworzyli tu „małą Holandię”
Wędrując po Żuławach łatwo przeoczyć ich najcichszych bohaterów. Niewielkie, porośnięte bluszczem cmentarze z przedziwnymi nagrobkami, samotne wiatraki na płaskim horyzoncie i drewniane domy z charakterystycznym gankiem – to milczące świadectwo obecności ludzi, którzy z kapryśnych rozlewisk stworzyli jeden z najbogatszych regionów dawnej Europy. Ich historia to nie tylko lekcja gospodarności, ale przede wszystkim opowieść o tym, jak innowiercy znaleźli w Polsce swój azyl i ujarzmili naturę.
- Pomysłowi innowiercy
- Ujarzmić Wisłę
- Wolni i samorządni
- Skromność, sery i zakaz broni
- Domy podcieniowe i cmentarne stele
- Mała Holandia w Polsce
- Bibliografia
Pomysłowi innowiercy
W połowie XVI wieku Niderlandy płonęły. Radykalne ruchy religijne, które odrzucały chrzest niemowląt i służbę wojskową, ściągnęły na siebie gniew katolickich Habsburgów. Szczególnie zaciekle tropiono mennonitów – wyznawców pacyfistycznego nurtu anabaptyzmu, którzy za swojego przywódcę obrali byłego księdza Menno Simonsa. Ich odmowa noszenia broni, składania przysiąg i sprawowania urzędów czyniła z nich łatwy cel. Brutalność prześladowań sprawiła, że tysiące rodzin spakowało dobytek i ruszyło na wschód, szukając ziemi, która nie będzie karmić się ich krwią.
Tym schronieniem okazała się Rzeczpospolita. Po podpisaniu aktu konfederacji warszawskiej w 1573 roku Polska zyskała opinię „państwa bez stosów” – miejsca, gdzie innowiercy mogli żyć bez obawy o życie. Nie było to jednak altruistyczne zaproszenie. Ówcześni właściciele ziemscy szybko dostrzegli, że holenderscy uciekinierzy posiadają bezcenną umiejętność: potrafili okiełznać wodę i zamieniać podmokłe nieużytki w żyzne pola uprawne. A takich terenów, szczególnie w delcie Wisły, nie brakowało.
Ujarzmić Wisłę
Kiedy pierwsi osadnicy dotarli na Żuławy, zastali krajobraz, który dziś trudno sobie wyobrazić. Rozległe trzcinowiska, grząskie mokradła i rzeka regularnie występująca z brzegów. Kronikarz zanotował pod rokiem 1540: „Wisła przerwała wał. Wiele sztuk bydła utonęło, a wody zalały całą ziemię aż do Gdańska”. Miejscowa ludność omijała te tereny szerokim łukiem, ale nie Holendrzy. Ci przez pokolenia wypracowali metody walki z żywiołem i teraz mogli wreszcie wykorzystać swoją wiedzę na niespotykaną skalę.
Przybysze zabrali się do pracy z metodycznością, która budziła podziw. Usypywali sztuczne wzniesienia – terpy, na których stawiali gospodarstwa, by uchronić je przed powodzią. Kopali gęstą sieć rowów melioracyjnych i kanałów, które odprowadzały nadmiar wody. Wzmacniali wały przeciwpowodziowe i obsadzali je wierzbami oraz topolami, które podczas roztopów zatrzymywały spływającą rzeką krę. Na horyzoncie pojawiły się wiatraki – nie tylko mieliły zboże, ale przede wszystkim pompowały wodę z polderów. W ciągu kilku dekad rozlewiska przekształciły się w krainę rolniczego dostatku.
Wolni i samorządni
Fenomen osadnictwa olęderskiego – bo tak z czasem zaczęto nazywać kolonistów – nie sprowadzał się wyłącznie do gospodarności. Równie istotny był unikalny ustrój prawny, który czynił z tych osadników ludzi wolnych. W przeciwieństwie do chłopów pańszczyźnianych nie byli przywiązani do ziemi, mogli ją sprzedać i opuścić majątek. Płacili czynsz, ale nie odrabiali pańszczyzny, a w kontrakcie gwarantowano im wieloletnią, często dziedziczną dzierżawę.
Sednem systemu był silny samorząd gminny, oparty na solidarnej odpowiedzialności całej społeczności. Sołtysa i ławników wybierali sami mieszkańcy, a ich zadaniem było nie tylko rozstrzyganie drobnych sporów, ale też dopilnowanie, by każdy gospodarz należycie wywiązywał się ze zobowiązań wobec właściciela. Jeśli ktoś zaniedbywał ziemię, wspólnota miała prawo go usunąć i obsadzić gospodarstwo kimś innym. Ta kolektywna dyscyplina okazała się kluczem do sukcesu – w świecie, gdzie bagno mogło w każdej chwili odebrać plony, można było przetrwać tylko razem.
Skromność, sery i zakaz broni
Mennonici tworzyli społeczność, w której religia przenikała każdą sferę życia. Ich domy modlitwy były surowe i pozbawione ozdób, a nabożeństwa koncentrowały się na wspólnej lekturze Biblii i śpiewie psalmów. Chrzest przyjmowali dopiero jako dorośli, w pełni świadomi swojej decyzji. Kobiety nosiły ciemne, proste suknie zapinane na haftki, bez guzików i kieszeni – symbol rezygnacji z dóbr materialnych. Mężczyznom nie wolno było chwycić za broń nawet w obronie własnej. Liczyło się tylko słowo dane Bogu i ludziom.
Paradoksalnie ta surowość obyczajów nie oznaczała ascezy przy stole. Wręcz przeciwnie – mennonicka kuchnia słynęła z bogactwa. Z mleka własnych krów produkowano sery wzorowane na holenderskiej Goudzie, masło i gęste twarogi. Pieczono razowy chleb, wędzono mięsa, a na specjalne okazje raczono się jałowcówką zwaną Machandel. Zamożność gospodarzy widoczna była w solidnych, przestronnych domach, ale nie w przepychu – zamożność należało spożytkować pożytecznie, nie na pokaz. Ta filozofia przez cztery stulecia kształtowała charakter całego regionu.
Domy podcieniowe i cmentarne stele
Przechadzając się dziś po żuławskich wsiach, nietrudno rozpoznać ślady mennonickiego dziedzictwa. Najbardziej charakterystyczne są domy podcieniowe – okazałe drewniane budynki z szerokim gankiem wspartym na słupach. Im więcej słupów, tym zamożniejszy był gospodarz. Cała konstrukcja łączyła część mieszkalną z gospodarczą pod jednym dachem, co zimą pozwalało doglądać zwierząt niemal bez wychodzenia na dwór. Niestety, wiele z tych pereł architektury popada dziś bezpowrotnie w ruinę.
Nie mniej wymowne są stare cmentarze – niewielkie, rozrzucone wśród pól, z dala od kościołów. Najcenniejsze nagrobki mają formę steli – smukłych, piaskowcowych płyt o wysokości nawet dwóch i pół metra, zdobionych ornamentami roślinnymi i symbolami wiary. W Stogach Malborskich zachowały się ich aż 84. Cmentarze te, często zaniedbane i zapomniane, pozostają dziś ostatnim słowem wypowiedzianym przez społeczność, która zniknęła z Żuław niemal bez śladu. W 1945 roku mennonici musieli uciekać przed Armią Czerwoną, a ci, którzy przeżyli, zostali wysiedleni. Ich żuławska ojczyzna przestała istnieć.
Mała Holandia w Polsce
Dziś ślady mennonitów można oglądać w wielu miejscach, a ich odkrywanie przypomina podróż w czasie. Na szczególną uwagę zasługuje gmina Markusy, która zdaniem znawców w największym stopniu zachowała cechy krajobrazu holenderskiego – z zagrodami na terpach, kanałami i starymi mostami. W Nowym Dworze Gdańskim działa Muzeum Żuławskie z wystawą mennonicką i lapidarium odrestaurowanych steli, a w Wielkiej Nieszawce pod Toruniem otwarto Olenderski Park Etnograficzny, gdzie można zobaczyć, jak naprawdę wyglądało codzienne życie osadników.
Wytyczono także czerwony Szlak Menonitów, który prowadzi od Gdańska aż po Szaleniec w gminie Stare Pole. To trasa dla tych, którzy chcą na własne oczy przekonać się, jak wiele zostało z tamtego świata.
Bibliografia
- Kizik E., Mennonici w Gdańsku, Elblągu i na Żuławach Wiślanych w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studium z dziejów małej społeczności wyznaniowej, Gdańsk 1994.
- https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/cmentarze-mennonickie-slad-osadnictwa-ludnosci-z-terenow-dzisiejszej-holandii
- https://polona.pl/item-view/94b23b11-aeb9-41de-baff-0d55ac4a7161?page=0&contentId=930033ac-ec91-4301-a253-54441ac55288
- https://www.powiat.elblag.pl/pl/turystyka/t-mennonici