Odcinek o aborcji wywołał falę oburzenia i tysiące listów. Niezwykła historia kultowego sitcomu
W 1999 roku, gdy prezydent Bill Clinton wręczał Normanowi Learowi National Medal of Arts, padły słowa, które brzmiały jak zapowiedź czegoś większego: że ten twórca „postawił Ameryce lustro” i na zawsze odmienił sposób, w jaki patrzy ona na samą siebie. Tylko kim naprawdę był Lear — i co takiego zrobił, że zwykłe seriale stały się narzędziem zmiany? Jak przeorał amerykańską telewizję, dlaczego jego pomysły wywoływały emocje, i w jaki sposób jego produkcje zaczęły wpływać na to, o czym mówiły całe rodziny?
- Norman Lear: dzieciństwo, bunt i start kariery
- Jak Lear stworzył przełomowy sitcom CBS
- Maude: sitcom, który wywołał skandal
- Efekt Normana Leara: satyra i zmiany
Norman Lear: dzieciństwo, bunt i start kariery
Norman Lear przyszedł na świat 27 lipca 1922 roku w New Haven w stanie Connecticut. Jego rodzice przyjechali do USA z Europy Wschodniej i wychowywali syna w poszanowaniu żydowskich tradycji. Przełomowym doświadczeniem okazało się dla niego wysłuchanie radiowej audycji, w której katolicki kaznodzieja Charles Coughlin otwarcie głosił antysemickie tezy. Dziewięcioletni Norman był tym wstrząśnięty — i właśnie wtedy narodził się bunt, który na lata ukształtował jego charakter: sprzeciw wobec krzywdy oraz gotowość, by stawać po stronie równości.
W młodości Lear chodził do liceów na Brooklynie i w Hartford, a później rozpoczął studia w bostońskim Emerson College. Naukę przerwał w 1942 roku, decydując się na służbę w lotnictwie. Po powrocie, już jako weteran, szybko znalazł zatrudnienie w public relations. Z czasem zrozumiał jednak, że to nie jest droga dla niego. Spakował więc żonę i małą córeczkę i ruszył do słonecznej Kalifornii. Po miesiącach podejmowania różnych prac w końcu złapał szansę, która zmieniła wszystko — został współautorem skeczy pisanych dla Deana Martina i Jerry’ego Lewisa.
Jak Lear stworzył przełomowy sitcom CBS
W 1954 roku Lear rozpoczął pracę jako scenarzysta. Pięć lat później stworzył swój pierwszy serial telewizyjny – „The Deputy” z Henrym Fondą. Szybko znaleźli wspólny język: obaj traktowali film i telewizję jako narzędzia do obrony liberalnych wartości.
Pod koniec lat 60. CBS uważnie przyglądało się brytyjskiemu hitowi „Till Death Us Do Part”. Opowieść o bigocie z klasy robotniczej, jego żonie, córce i zięciu wywołała na Wyspach poruszenie, bo bez ogródek dotykała rasizmu i innych tematów uznawanych za tabu. Stacja próbowała wykupić prawa do adaptacji, ale okazało się, że uprzedził ją… Norman Lear.
Lear sam napisał, skompletował obsadę i nakręcił pilot sitcomu. Podkręcił postacie, nadał im bardziej amerykański temperament i dopasował żarty do gustu widowni w USA. Po chłodnym przyjęciu w ABC zapukał do drzwi CBS, które było projektem wyraźnie zaintrygowane. 12 stycznia 1971 roku zadebiutowało przełomowe „Wszystko w rodzinie”.
Norman Lear miał nie tylko świetne wyczucie komizmu, ale też rzadko spotykaną w telewizji bezczelność twórczą: nie oglądał się na oczekiwania stacji, ignorował utarte schematy i coraz śmielej przemycał do sitcomów satyrę polityczną oraz ostre, niewygodne komentarze. W „Wszystko w rodzinie” brał na warsztat rasę, orientację seksualną i prawa kobiet. Archie Bunker – rasista, seksista, homofob i ksenofob – był chodzącym zbiorem postaw, z którymi Lear chciał walczyć, a mimo to widzowie nie potrafili go całkiem znienawidzić. Nic dziwnego, że mówiono o nim „ulubiony bigot Ameryki.
Maude: sitcom, który wywołał skandal
„Chciałem, żeby ktoś go słownie zmasakrował” – tak Norman Lear opowiadał o panu Bunkerze. Kiedy pojawiło się pytanie, kto mógłby wreszcie postawić do pionu „ulubionego bigota Ameryki”, Lear sięgnął po telefon i zadzwonił do swojej bliskiej znajomej, uznanej broadwayowskiej aktorki Beatrice Arthur. Pojawiła się gościnnie w sitcomie „Wszystko w rodzinie”. I ona, i jej bohaterka – rezolutna, liberalna, pewna siebie Maude – zdobyły taką sympatię widzów, że szybko zaproponowano Arthur własny serial. Tak narodziła się „Maude”.
Norman Lear nie zwykł hamować się tematami. Jeśli uważał, że o czymś trzeba mówić i że nadszedł moment, by naruszyć tabu – po prostu to robił. Wiedział też, że poważne sprawy podane z dobrze wyważonym humorem potrafią zdziałać więcej niż moralizowanie. Nie zawsze siadał do pisania scenariuszy, ale to on wyznaczał granice (a właściwie: ich brak) i decydował, jakie kwestie trafią na ekran. „Wszystko w rodzinie” i tak wywoływało spory, lecz prawdziwa burza rozpętała się dopiero przy „Maude”. W listopadzie 1972 roku pokazano dwa odcinki pod wspólnym tytułem „Dylemat Maude”. W pierwszym dowiadujemy się, że główna bohaterka jest w nieplanowanej ciąży. Ma 47 lat i jest już babcią. Po długich wahaniach podejmuje decyzję o aborcji. Samo pokazanie takiego dylematu wymagało od twórców odwagi i ogromnego wyczucia. Te odcinki powstały po tym, jak organizacja Zero Population Growth ogłosiła, że „przyzna 10 000 dolarów nagrody za komedie, które w jakikolwiek sposób odnoszą się do kontroli urodzeń”. Lear chciał zrobić z tego punkt wyjścia do realnej rozmowy społecznej.
Jak to bywało u Leara, widzom nie wciskano jednej „właściwej” odpowiedzi. Zamiast tego pokazano różne perspektywy i podkreślono, że rzadko kiedy sprawy są czarno-białe. Aborcja nie zostaje tu przedstawiona jako jedyne słuszne rozwiązanie, lecz jako jedna z możliwych dróg.
Scenarzyści, chcąc uprzedzić zarzuty i osłabić potencjalne ataki, wprowadzili też kontrapunkt: inną bohaterkę – matkę licznej gromadki, szczerze spełnioną i zadowoloną ze swojego życia. Trudno więc było oskarżyć „Maude” o promowanie postaw antyrodzinnych. A mimo to do siedziby CBS napływały tysiące listów. „Chicago Tribune” nazwał te odcinki „przełomowymi” i „piszącymi historię”.
Po emisji oczywiście rozgorzał spór o prawo kobiet do przerywania ciąży. Byli tacy, którzy widzieli w tym zapowiedź końca chrześcijańskiej cywilizacji i obarczali telewizję winą za upowszechnianie społecznie szkodliwych poglądów. Rykoszetem dostało się także Normanowi Learowi.
Kontrowersje wokół aborcji były jednak dopiero wstępem do pierwszego sezonu. W kolejnych latach twórcy „Maude”, z Learem na czele, raz po raz udowadniali, że sitcom może nie tylko rozśmieszać, ale też otwierać drzwi do rozmów, których wielu wolałoby unikać.
Fani komedii sytuacyjnych nie byli przyzwyczajeni do cięższych scen pokazujących prawdziwe problemy. Tymczasem Lear poruszał m.in.: bankructwo, chorobę afektywną dwubiegunową, depresję (włącznie z myślami samobójczymi), alkoholizm, życie po wylewie, rozwód. Trudne układy rodzinne, napięcia w małżeństwie, próby przedefiniowania ról kobiety i mężczyzny, szukanie miejsca kobiet w społeczeństwie oraz przełamywanie stereotypów stanowiły fundament fabuły. Lear dorzucał też śmielsze aluzje seksualne i polityczne komentarze, w których bez owijania w bawełnę padały nazwiska polityków (włącznie z ówczesnym prezydentem Nixonem uwikłanym w aferę Watergate oraz znienawidzonym przez demokratów gubernatorem Wallace’em), działaczy i medialnych osobowości. „Maude” to jeden z najbardziej przełomowych, a zarazem najbardziej „learowskich” seriali.
Efekt Normana Leara: satyra i zmiany
Nie tylko „Maude”, lecz także późniejsze tytuły Leara – „Good Times” i „Jeffersonowie” – świetnie pokazują, czym potrafi być satyra polityczna: celnie, z przymrużeniem oka i wyraźnym przerysowaniem obnaża zjawiska, postawy oraz zachowania, które zasługują na krytykę. Te seriale zdobywały ogromną widownię, a ich siłą było to, że nawet gdy łamały tabu i wchodziły w tematy dotąd zamiatane pod dywan, robiły to z szacunkiem dla wszystkich stron: konserwatystów i liberałów, wierzących i niewierzących, republikanów i demokratów.
W produkcjach Leara pojawiali się gościnnie zarówno republikanin John Wayne, jak i demokrata Henry Fonda – dwie ikony Hollywood. Ten kontrast tylko wzmacniał przekaz i podkreślał społeczną wagę jego seriali, które szybko zaczęły funkcjonować jako prawdziwe fenomeny kulturowe.
Z biegiem czasu zaczęto mówić o „efekcie Normana Leara”, czyli o tym, jakie skutki społeczne może wywołać odważne podejmowanie kontrowersyjnych tematów w telewizji. Niekiedy kończyło się to burzliwą debatą, a czasem prowadziło do bardzo konkretnych zmian w realnym świecie.
Gdy na początku lat 80. Lear zauważył rosnące poparcie dla radykalnej prawicy religijnej, na pewien czas wyhamował karierę telewizyjną, by powołać do życia organizację non profit People For The American Way. Dziś skupia ona ponad milion członków i wciąż przeciwstawia się prawicowemu ekstremizmowi, stojąc na straży wartości demokratycznych.
W 1999 roku Norman Lear otrzymał National Medal of Arts – amerykańskie odznaczenie państwowe przyznawane artystom i mecenasom kultury. W 2017 roku uhonorowano go tytułem Kennedy Center Honoree, jednym z najbardziej prestiżowych wyróżnień za wkład w kulturę Stanów Zjednoczonych. Był też zdobywcą sześciu nagród Primetime Emmy oraz Złotego Globu. Lista nagród, odznaczeń i wyróżnień, które przez dekady trafiły na jego konto, robi naprawdę duże wrażenie.
A poza kamerą? Trzykrotnie się żenił. Doczekał się sześciorga dzieci i czwórki wnucząt. Zmarł 5 grudnia 2023 roku. Do końca snuł kolejne artystyczne plany i nie przestawał wierzyć, że Amerykę da się zmieniać.
Chcesz poczytać o kontrowersjach w literaturze?
Źródła:
- Kosińska-Król M., "Antidotum. Historia amerykańskich seriali komediowych", Perony Kultury, 2024
- Norman Lear – kulisy i kontekst powstania najważniejszych projektów: https://www.normanlear.com/the-backstory
- Biogram i najważniejsze fakty z życia Normana Leara (Encyclopaedia Britannica): https://www.britannica.com/biography/Norman-Lear