Historia Pałacu Prezydenckiego to nie tylko III RP. Widział cara, wojnę i komunizm
Zanim został siedzibą głowy państwa, ten warszawski gmach gościł magnatów, króla, małego Chopina i carskich namiestników. Przetrwał pożary, wojny i polityczne trzęsienia ziemi. Dziś to jeden z najważniejszych adresów w Polsce, a jego historia to żywa lekcja polskich dziejów.
- Koniecpolski i Radziwiłłowie
- Bale, teatr i królewska loża
- Chopin, klasycyzm i carski namiestnik
- Siedziba premiera
- „Deutsches Haus”
- Układ Warszawski i Okrągły Stół
- Siedziba głowy państwa
- Bibliografia
Koniecpolski i Radziwiłłowie
W 1643 roku hetman wielki koronny Stanisław Koniecpolski postanowił postawić w Warszawie solidną rezydencję. Projekt zamówił u Constantino Tencalli – nadwornego architekta króla Władysława IV, tego samego, który zaprojektował Kolumnę Zygmunta. Efektem tego było powstanie pierwszego w Warszawie pałacu z ogrodem w stylu włoskim, który tarasami schodził aż do Wisły.
Hetman nie doczekał końca budowy – zmarł w 1646 roku. Prace dokończył syn Aleksander, ale Koniecpolscy nie nacieszyli się długo nową siedzibą. W 1659 roku pałac trafił do rąk Lubomirskich, a kilkanaście lat później – już na prawie 150 lat – stał się własnością Radziwiłłów z linii nieświeskiej.
Bale, teatr i królewska loża
Radziwiłłowie wiedzieli, co oznacza dobra zabawa w doborowym towarzystwie. W pałacu rozbrzmiewały koncerty, odbywały się przedstawienia teatralne i huczne bale, na które zjeżdżała cała śmietanka magnaterii. W latach 1768-1778 zaadaptowano część gmachu na teatr, a król Stanisław August Poniatowski otrzymał swoją prywatną lożę. W XVIII wieku rezydencja stanowiła jedno z najmodniejszych miejsc w stolicy.
W latach 1791-1792, podczas Sejmu Wielkiego, w pałacu obradowało Zgromadzenie Przyjaciół Ustawy Rządowej 3 Maja – jedno z pierwszych polskich stronnictw politycznych. To tu zapadały wówczas decyzje, które miały zmienić kraj.
Chopin, klasycyzm i carski namiestnik
W 1818 roku rząd Królestwa Kongresowego odkupił pałac od Radziwiłłów. Miał tu zamieszkać carski namiestnik, ale zanim to nastąpiło, gmach przeszedł gruntowną przebudowę. Architekt Chrystian Piotr Aigner nadał mu klasycystyczny wygląd, który w zasadzie przetrwał do dziś. Dobudował skrzydła, a przed frontem ustawił dwa kamienne lwy – te same, które wciąż tam stoją.
W tym samym roku, w świeżo odnowionych wnętrzach, odbył się koncert Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności. Wystąpił na nim mały Fryderyk Chopin. Miał osiem lat. Nikt wtedy nie wiedział, że to początek światowej kariery – ale dziś wiemy, że to jedno z najważniejszych wydarzeń w historii tego miejsca.
W 1852 roku pałac prawie doszczętnie spłonął – ogień zajął dach i wyższe piętra. W okolicznych studniach zabrakło wody, a strażacy musieli wzywać wojsko. Ocalał tylko parter, chroniony grubymi sklepieniami. Odbudowa trwała cztery lata, a gdy w 1856 roku gmach stanął na nowo, urządzono w nim bal na cześć cara Aleksandra II.
Siedziba premiera
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku pałac przejęły polskie władze, które z rezydencji uczyniły siedzibę urzędu premiera i Rady Ministrów. Architekt Marian Lalewicz odświeżył wnętrza – usunął przepierzenia, odsłonił stare malowidła, przywrócił klasyczny charakter.
W 1924 roku do pałacu dołączono sąsiednią kamienicę (pod numerem 50). Podczas przewrotu majowego w 1926 roku, gdy oddziały Piłsudskiego podeszły pod centrum stolicy, rząd Wincentego Witosa ewakuował się do Belwederu. Pałac po raz kolejny znalazł się w samym środku politycznej burzy.
„Deutsches Haus”
Lata 1941-1942 to mroczny rozdział w dziejach rezydencji przy Krakowskim Przedmieściu. Niemcy zaadaptowali pałac na „Deutsches Haus” – centralny przybytek kulturalny III Rzeszy w Warszawie. W bocznych skrzydłach urządzono luksusowy hotel i restaurację, w dawnej stajni – piwiarnię w niemieckim stylu. W Sali Jadalnej stanęła na postumencie głowa Hitlera.
Paradoksalnie, to właśnie wtedy wykonano staranne prace konserwatorskie – Niemcy zatrudnili polskich specjalistów, którzy odnowili m.in. rokokowe ornamenty i marmurowe posadzki.
Podczas powstania warszawskiego żołnierze ze zgrupowania „Krybar” zaatakowali pałac i hotel Bristol. Niestety, szturm załamał się pod niemieckim ogniem – straty były bardzo duże. Ale co ciekawe, późniejsze walki nie zniszczyły gmachu, a wycofujący się Niemcy nie zdążyli go wysadzić. Pałac Prezydencki należy do nielicznych warszawskich budynków rządowych, które przetrwały wojnę w stosunkowo dobrym stanie.
Układ Warszawski i Okrągły Stół
Po wojnie pałac szybko wrócił do użytku. W grudniu 1945 roku przeniosło się tu Prezydium Rady Ministrów. Kolejne remonty (1947-1952) przywróciły mu klasycystyczny charakter, choć część zmian z czasów okupacji została – co ciekawe – zaakceptowana.
W tym okresie pałac stał się świadkiem historii na wielką skalę. W 1955 roku w Sali Kolumnowej podpisano Układ Warszawski – wojskowy sojusz państw bloku wschodniego. W grudniu 1970 roku parafowano tu z kolei układ normalizujący stosunki między Polską a RFN.
A potem nadszedł rok 1989. Od 6 lutego do 5 kwietnia w pałacu toczyły się obrady Okrągłego Stołu. To właśnie przy tym ważnym dla polskiej historii meblu rozpoczęły się demokratyczne przemiany nie tylko w Polsce, ale w całej Europie Środkowo-Wschodniej.
Siedziba głowy państwa
W 1994 roku Lech Wałęsa przeniósł się tu z Belwederu, a gmach oficjalnie nazwano Pałacem Prezydenckim. Od tej pory to tu głowa państwa podpisuje ustawy, wręcza ordery i nominacje czy przyjmuje zagranicznych gości. W 1997 roku Aleksander Kwaśniewski podpisał tu Konstytucję RP, w 1999 – akt przystąpienia Polski do NATO, a w 2003 – do Unii Europejskiej.
Czy mieszka się tu wygodnie? To niewątpliwie kwestia gustu. Prezydent Bronisław Komorowski wybrał Belweder i nie krył: „W Pałacu Prezydenckim jest strasznie brzydko. To zaprzeczenie wszelkiej estetyki i logiki”. Ostatecznie jednak to właśnie w tych murach zapadają najważniejsze decyzje dla kraju, a prezydenci – od Lecha Wałęsy po Karola Nawrockiego – mimo wszystko decydowali się tu mieszkać i pracować.
Bibliografia
- https://dzieje.pl/wiadomosci/komorowski-w-palacu-prezydenckim-jest-strasznie-brzydko-dlatego-wybralismy-belweder
- https://ochronazabytkow.nid.pl/wp-content/uploads/2019/08/OZ_1-4_2013_3_Laskowska-Adamowicz_Pop%C5%82awska-Buka%C5%82o.pdf
- https://www.polskieradio.pl/8/3669/artykul/3613354,opowiesc-o-historii-palacu-prezydenckiego-w-warszawie
- https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/historia-palacu-prezydenckiego