Na Wawelu szukali kamienia filozoficznego. Niewielu zna tę historię
Wawelskie wzgórze to miejsce, gdzie w jednym kadrze spotykają się najstarsze i najcenniejsze zabytki Polski. Przez tysiące lat rozgrywały się tu wydarzenia, które zostawiły po sobie nie tylko kamienne ślady, ale i coś znacznie bardziej nieuchwytnego. Nic więc dziwnego, że wokół zamku i samego wzgórza przez stulecia narastały opowieści, które trudno zbyć wzruszeniem ramion. A część z nich prowadzi w zaskakującym kierunku — ku magii, tajemnym rytuałom i ezoteryce.
- Renesansowa astrologia i alchemia w Krakowie
- Magia i wróżby w Polsce XVI wieku
- Katarzyna Telniczanka i czary miłosne
- Astrologowie i alchemicy na polskim dworze
- Alchemicy na dworze Stefana Batorego
- Czakram wawelski: tajemnice miejsca mocy
Renesansowa astrologia i alchemia w Krakowie
W epoce renesansu, gdy nauka i sztuka nabrały rozpędu, wyraźnie wzrosło też zaciekawienie magią oraz szeroko rozumianą ezoteryką. Alchemia i astrologia przestały być domeną wyłącznie wtajemniczonych — zaczęli się nimi zajmować także uczeni. Na Uniwersytecie Jagiellońskim już w XV wieku działała katedra astrologii, ufundowana przez Macieja z Miechowa (Bugaj R., 2022: s. 160). Obok fundatora do najważniejszych postaci tej dziedziny zaliczano m.in.: Andrzeja Grzymałę, Marcina Bylicę z Olkusza oraz Jana z Głogowa (zwanego Głogowitą).
Alchemicy swoją wiedzę mieli poznawać i przekazywać najpewniej w ramach katedry medycyny. Wśród nich szczególnie wyróżniał się Michał Sędziwój, autor traktatu „O kamieniu filozoficznym”, który zdobył rozgłos w całej Europie. Wcześniejsi adepci alchemii utrzymywali osobiste kontakty, a nawet przyjaźnie z Paracelsusem — przykładem może być nadworny lekarz Zygmunta Starego, Wojciech Baza.
Magia i wróżby w Polsce XVI wieku
W XV i XVI stuleciu przynajmniej część uczonych zaliczała alchemię i astrologię do uznawanych dyscyplin. W praktyce wymagały one solidnej znajomości astronomii i matematyki, a w przypadku alchemii także rozległej wiedzy o właściwościach rozmaitych substancji. Niezbędna była również biegłość w łacinie, a najlepiej także w grece, by sięgnąć po najważniejsze traktaty i komentarze. Poza murami Akademii popularność zdobywały jednak inne „tajemne” praktyki, które uczeni chętnie piętnowali jako demoniczne. To właśnie nimi miał zajmować się mistrz Twardowski, łączony z przewodzeniem obrzędom wywoływania ducha Barbary Radziwiłłówny (czyli nekromancją). Oprócz tego zainteresowanie budziły chiromancja i inne odmiany wróżbiarstwa, kabała praktyczna, krystalomancja oraz podobne techniki. Te ostatnie nigdy nie zyskały jednak w Polsce takiej mody jak w Anglii czy na włoskich dworach. (Bugaj R. s. 129)
Równocześnie za sferę „kobiecą” uznawano magię miłosną i rozmaite uroki. Łączono ją nie tylko z magią ludową, lecz także z szeroko pojmowanymi sprawami kobiet. Wśród nich – obok oczywistych działań mających zapobiegać ciąży lub ją sprowadzać oraz wspierać pomyślny poród – szczególne miejsce zajmowały zaklęcia mające wzbudzić zauroczenie i przyciągnąć uwagę płci przeciwnej.
Katarzyna Telniczanka i czary miłosne
W czasach Zygmunta Starego szeptano, że niezwykły „dar” miała jego kochanka – Katarzyna Telniczanka. Ta mieszczańska córka nie tylko oczarowała najmłodszego z synów Kazimierza Jagiellończyka, lecz także po jego koronacji została korzystnie wydana za mąż i zadbała o los trójki ich wspólnych dzieci. (Przeździecki A., 1868: s. 4-5) Nieślubny syn Zygmunta Starego doszedł do godności biskupa wileńskiego i krakowskiego, a na królewskim dworze odgrywał istotną rolę. Krążyła też plotka, że pogrobowa córka męża Katarzyny – Andrzeja Kościeleckiego – w rzeczywistości była dzieckiem króla. Poza samymi oskarżeniami nie ma jednak na to żadnych dowodów.
Telniczankę oskarżano, że rzuciła na monarchę miłosne czary. To one miały tłumaczyć, dlaczego romans miał trwać nawet po ślubie króla. Twierdzono, że na starość utraciła urodę, a mimo to wciąż utrzymywała intymne relacje z Zygmuntem. Złośliwie zestawiano ją z Kirke, czarodziejką z „Odysei” Homera. Najpewniej wszystkie te zarzuty (także opowieści o dalszym romansie) były zwykłą fantazją. Katarzyna była „oficjalną” kochanką Zygmunta w czasach, gdy nie spodziewał się jeszcze korony. A jeśli interesowała się magią, to zapewne nie bardziej niż wiele kobiet jej epoki. (Faron B., 2019)
W tamtej rzeczywistości oskarżenia o czary wobec starszych kobiet pojawiały się zaskakująco często. Choć w renesansowej Rzeczpospolitej stosów nie rozpalano masowo, „baby czarownice” budziły podejrzenia i łatwo stawały się celem plotek. Po latach podobne insynuacje dosięgły nawet królową Bonę, którą własny syn obwiniał o tajemnicze doprowadzenie do śmierci jego ukochanej Barbary Radziwiłłówny. Tyle że – jeśli już – miało chodzić raczej o truciznę niż o nadprzyrodzone moce.
Astrologowie i alchemicy na polskim dworze
W renesansowej Europie astrologowie byli stałymi gośćmi na niemal wszystkich ważniejszych dworach i potrafili doradzać nawet papieżom. Nic więc dziwnego, że pojawiali się również u boku polskich monarchów.
Podobną popularnością cieszyła się alchemia, choć budziła więcej nieufności. Marzenia o zamianie ołowiu w złoto i gorączkowe poszukiwania kamienia filozoficznego częściej pochłaniały pieniądze, niż przynosiły realne zyski. Jeśli jednak nadworni alchemicy okazywali się naprawdę potrzebni, to przede wszystkim jako praktycy medycyny. Zwolennicy Paracelsusa wykorzystywali swoją wiedzę do przygotowywania mikstur leczniczych oraz środków mających chronić przed truciznami.
Znacznie wyraźniejszą korzyść królowie widzieli w astrologii — jej prognozy przynajmniej od czasu do czasu zdawały się potwierdzać. Nadwornym astrologiem Zygmunta II Augusta był profesor Akademii Krakowskiej, Piotr z Proboszczowic. To jemu przypisywano przepowiednię, że władca umrze w 72. roku życia. Z kolei inny astrolog, Marcin Fox, zapowiadał możliwość śmierci króla w 1552 roku. Część osób uznawała tę wróżbę za częściowo spełnioną, bo właśnie wtedy doszło do zamachu na monarchę, w wyniku którego zginął książę Zygmunt Wiśniowiecki. (Bugaj R.: s. 164)
Alchemicy na dworze Stefana Batorego
Najwięcej alchemików spotykamy jednak na dworze Stefana Batorego. Nawet jeśli nie mieszkali na stałe na zamku królewskim, król utrzymywał z nimi kontakt listowny. W 1578 roku ujawniono spisek i próbę otrucia Batorego, dlatego władca poprosił o wsparcie znanego berlińskiego alchemika Leonarda Thurneyssera. Ten odesłał królowi odpowiedź w liście oraz maść, która miała zabezpieczać przed wszelkiego rodzaju truciznami. Z czasem pogarszał się też stan zdrowia monarchy, a on sam coraz intensywniej szukał ratunku u medyków i alchemików. W tym okresie w Krakowie przebywał (sprowadzony przez Olbrachta Łaskiego) słynny angielski uczony, mag i alchemik John Dee oraz jego medium Edward Kelley. Batory wezwał ich na audiencję, oczekując nie tyle wskazówek lekarskich, co duchowego wsparcia. Jakiś czas po spotkaniu zorganizowano seans z kryształową kulą, podczas którego Kelley zganił króla za grzeszne życie i – jak twierdził, w imieniu Boga – obiecał mu powrót do zdrowia oraz życzliwość poddanych, jeśli zmieni swoje postępowanie. (Bugaj R. s. 224) Z zapowiedzi tych niewiele wynikło, a Batory stracił zaufanie do obu Anglików, którzy ostatecznie musieli szukać lepszej przyszłości na praskim dworze Rudolfa II.
Czakram wawelski: tajemnice miejsca mocy
Wawel pozostał miejscem pełnym zagadek także po tym, jak stolica została przeniesiona do Warszawy. Dziś bodaj najsłynniejszą „ezoteryczną” ciekawostką krakowskiego wzgórza jest tzw. czakram wawelski. Według części osób na terenie zamku — dokładnie w ruinach kościoła św. Gereona — ma znajdować się jedno z siedmiu najsilniejszych ziemskich miejsc mocy. Jedni mówią o szczególnym skupisku energii, inni o konkretnym kamieniu, który ma ją emitować. Te czakramy mają nawiązywać do siedmiu czakr znanych z buddyzmu i hinduizmu, czyli energetycznych centrów w ciele człowieka.
Moda na czakram wyraźnie rozkręciła się w latach 20. XX wieku, m.in. za sprawą Polskiego Towarzystwa Teozoficznego. Niewykluczone jednak, że o tym miejscu szeptano już wcześniej — w kręgach młodopolskich pod koniec XIX wieku. Z kolei prace archeologiczne prowadzone od 1914 roku przez Adolfa Szyszko-Bohusza przyciągnęły uwagę znacznie szerszego grona zainteresowanych. Krąży też opowieść, że goście z Indii mieli wyjątkowo interesować się ruinami świątyni i spędzać tam długie godziny na medytacji.
Także dziś to miejsce potrafi wywoływać silne emocje wśród osób zafascynowanych ezoteryką. Choć dawno minęła era spirytystycznych seansów i alchemicznych eksperymentów na Wawelu, wciąż wiele osób przychodzi tu, by spróbować „naładować się” energią niezwykłego wzgórza. Nawet jeśli nie natrafimy na nic nadprzyrodzonego, łatwo poczuć tu atmosferę i urok jednego z najstarszych oraz najbardziej imponujących zabytków w Polsce.
Źródła:
Aleksander Kraushar, Czary na dworze Batorego, Armoryka 2015
Roman Bugaj, Nauki tajemne w dawnej Polsce. Mistrz Twardowski, Replika 2022
Aleksander Przeździecki, Jagiellonki polskie w XVI wieku, T.1, Kraków 1868
Zbigniew Święch, Czakram Wawelski. Największa tajemnica wzgórza, Kraków 2010
Olgierd Dziechciarz, Olkuscy astronomowie, w: Przegląd Olkuski, 15 lipca 2015 (https://przeglad.olkuski.pl/olkuscy-astronomowie/, dostęp: 15.09.2025)
Barbara Faron, Magia miłosna na Wawelu. Zygmunt Stary i Katarzyna Telniczanka, w: Astra Historia, 26 lipca 2019 (https://astrahistoria.pl/magia-milosna-na-wawelu-zygmunt-stary-i-katarzyna-telniczanka/, dostęp: 15.09.2025)