Od syna rabina do jednego z najbogatszych ludzi świata. Tak rodziło się polskie imperium finansowe
Warszawa drugiej połowy XIX wieku to miasto kontrastów: obok biednych kamienic wyrastają pałace nowych bogaczy. Wśród nich króluje monumentalna rezydencja przy placu Małachowskiego, należąca do człowieka, który nie tylko zgromadził bajeczną fortunę, ale też na zawsze zmienił oblicze polskiej gospodarki. Leopold Stanisław Kronenberg – bankier, przemysłowiec i wizjoner – stworzył imperium finansowe, którego niektóre elementy funkcjonują do dziś. Jego historia to opowieść o tym, jak spryt, wykształcenie i polityczna zręczność mogą zamienić się w potęgę.
- Od rabinów do bankierów
- Tytoniowy monopol
- Koleje, banki, cukrownie
- Biznesmen i polityk
- Od neofity do arystokraty
- Szkoła, pałac i trwałe instytucje
Od rabinów do bankierów
Rodzina Kronenbergów nie od zawsze należała do finansowej elity. Jej korzenie sięgają środowiska żydowskich uczonych – dziadek Leopolda był rabinem. Prawdziwym twórcą rodzinnego majątku okazał się jednak Samuel Eleazar Kronenberg, ojciec przyszłego magnata. Ten sprytny przedsiębiorca z Wyszogrodu przeniósł się do Warszawy i szybko odnalazł w stołecznym biznesie. Jego specjalnością stały się dostawy dla wojska – zaopatrywał lazarety w medykamenty i środki opatrunkowe.
Samuel należał do tzw. maskili – oświeconych Żydów, którzy zrzucali tradycyjne stroje i asymilowali się z otoczeniem, choć początkowo nie zmieniali wyznania. Dzierżawił też intratny „monopol koszerny”, pobierając podatki od rytualnego uboju zwierząt. Dochody z tych przedsięwzięć inwestował w kantor wekslowy, handel i nieruchomości. Najważniejszą inwestycją Samuela okazało się jednak wykształcenie dzieci, szczególnie zdolnego Leopolda, który po warszawskich szkołach średnich studiował w Hamburgu i Berlinie. To zagraniczne wykształcenie stało się przepustką do wielkiego biznesu.
Tytoniowy monopol
Po śmierci Samuela w 1826 roku rodzinne interesy przejęła wdowa Tekla wraz z synem Leopoldem, który wrócił właśnie z zagranicznych studiów. Młody Kronenberg szybko zrozumiał, że prawdziwe pieniądze można zarobić na współpracy z państwem. Jego szansa nadeszła wraz z możliwością dzierżawy monopolu tytoniowego w Królestwie Polskim. Po burzliwej licytacji i początkowych niepowodzeniach, ostatecznie to właśnie Kronenberg został głównym dzierżawcą tego intratnego przywileju.
Przez lata administrowania monopolem tytoniowym Kronenberg wykazał się niezwykłymi zdolnościami organizacyjnymi. Wprowadzał nowoczesne metody produkcji, sprowadzał zagranicznych ekspertów i inwestował w maszyny. Co ciekawe, nie forsował maksymalnych zysków przez drastyczne podwyżki cen, co zjednało mu przychylność zarówno klientów, jak i władz. Jego warszawska fabryka tytoniu zatrudniała 700 robotników i produkowała około 25% cygar oraz papierosów w całym kraju. Dzierżawa monopolu zapewniła Kronenbergowi stabilny, ogromny dochód przez dziesięciolecia, stanowiąc finansową podstawę dla wszystkich późniejszych przedsięwzięć.
Koleje, banki, cukrownie
Zgromadzony kapitał tytoniowy Kronenberg mądrze inwestował w różne dziedziny gospodarki. Jego szczególną pasją stały się koleje – symbol postępu i modernizacji XIX wieku. Choć początkowo przegrywał przetargi z konkurentami, ostatecznie przejął kontrolę nad kluczowymi liniami: Warszawsko-Wiedeńską, Terespolską i Nadwiślańską. Inwestycje kolejowe były wówczas szczególnie atrakcyjne dzięki gwarancjom zysku udzielanym przez państwo – prywatni inwestorzy jak Kronenberg budowali i eksploatowali linie, mając zapewnioną określoną stopę zwrotu.
Równolegle Kronenberg rozwijał działalność bankową. W 1851 roku założył własny dom bankowy pod firmą Leopold Kronenberg, a jego szczytowym osiągnięciem stało się powołanie Banku Handlowego w Warszawie w 1870 roku. Instytucja ta, istniejąca do dziś (obecnie jako Citi Handlowy), stanowi najtrwalszy element jego dziedzictwa. Nie zapominał też o przemyśle – budował cukrownie na Kujawach i Mazowszu, a po 1870 roku zainwestował w górnictwo węgla kamiennego w Zagłębiu Dąbrowskim. Ta dywersyfikacja zabezpieczała go przed kryzysami w poszczególnych branżach.
Pod koniec życia jego majątek szacowano na 20 mln rubli, czyli około 30 mln dolarów. Był jednym z najbogatszych ludzi nie tylko w Europie, ale na całym świecie.
Biznesmen i polityk
Kronenberg nie ograniczał się do działalności gospodarczej. Jako jeden z najbogatszych ludzi Królestwa Polskiego angażował się w życie publiczne i polityczne. Należał do grona tzw. millenerów – warszawskiej elity intelektualnej i finansowej, która opowiadała się za pracą organiczną i stopniowym rozwojem gospodarczym zamiast radykalnych zrywów niepodległościowych. Ta postawa zjednała mu przydomek „białego bankiera”.
W 1861 roku, po krwawym stłumieniu manifestacji patriotycznej przez Rosjan, Kronenberg był jednym z inicjatorów powołania Delegacji Miejskiej – organu mającego uśmierzać nastroje rewolucyjne. Podczas powstania styczniowego stał na czele ugrupowania „białych”, dążącego do przejęcia kontroli nad powstaniem i nadania mu bardziej umiarkowanego charakteru. Jego poglądy były bliskie znienawidzonemu przez większość społeczeństwa Aleksandrowi Wielopolskiemu. Po upadku powstania wycofał się z aktywnej polityki, choć nadal wpływał na życie publiczne przez swoje media – od 1859 roku wydawał „Gazetę Codzienną”, przekształconą później w „Gazetę Polską”, redagowaną przez Józefa Ignacego Kraszewskiego.
Od neofity do arystokraty
Droga Kronenberga do społecznej akceptacji wiodła nie tylko przez biznes i politykę, ale też przez zmianę tożsamości. W 1846 roku, mając 34 lata, przyjął chrzest w kościele ewangelicko-reformowanym. Ten ruch, typowy dla wielu asymilujących się Żydów ówczesnej epoki, otworzył mu drzwi do świata, który wcześniej pozostawał zamknięty. Jego małżeństwo z Ernestyną Rozalią Leo, córką zasymilowanego Żyda wyznania luterańskiego, umocniło jego pozycję w nowym środowisku.
Prawdziwym symbolem społecznego awansu Kronenberga stały się jednak małżeństwa jego dzieci. Córka Maria Róża wyszła za Karola Zamoyskiego – przedstawiciela jednego z najznamienitszych polskich rodów arystokratycznych. Ten „mezalians” wzbudził wówczas kontrowersje, a Zamoyskim zarzucano, że „sprzedali się za żydowskie pieniądze”. Młodsza córka Rozalia poślubiła Aleksandra Orsettiego. Syn Leopold Julian otrzymał tytuł barona i reprezentował w rosyjskiej Dumie... arystokrację ziemiańską. Rodzina Kronenberga w ciągu jednego pokolenia przeszła transformację od żydowskich przedsiębiorców do polskiej arystokracji.
Szkoła, pałac i trwałe instytucje
Ostatnie lata życia Kronenberga wypełniały nie tylko interesy, ale też działalność filantropijna. Najważniejszym jego darem dla Warszawy stała się Szkoła Handlowa, założona w 1875 roku. Placówka ta, kształcąca przyszłych przedsiębiorców i ekonomistów, odpowiadała na realne potrzeby rozwijającej się gospodarki i stanowiła ukoronowanie jego wizji modernizacji przez edukację.
Materialnym symbolem potęgi Kronenberga był wzniesiony w latach 1868-1871 pałac przy placu Małachowskiego (wówczas placu Ewangelickim). Monumentalna neorenesansowa rezydencja, zaprojektowana przez wybitnych architektów, świadczyła o statusie i ambicjach bankiera. Niestety, pałac spłonął we wrześniu 1939 roku i został ostatecznie rozebrany w 1962. Sam Kronenberg zmarł w 1878 roku w Nicei, a jego ciało spoczęło w rodzinnym mauzoleum na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie.
Źródła:
- Żor A., Kronenberg. Dzieje fortuny, Warszawa 2011.
- https://mowiawieki.pl/templates/site_pic/files/NBP-ludzie-i-pieniadze-6.pdf
- https://polskieradio24.pl/artykul/2924344,leopold-kronenberg-najwiekszy-polski-kapitalista-xix-wieku