Logo serwisu: Kroniki Dziejów
Menu
  • Historia Polski
    • Średniowiecze
    • Pierwsi Piastowie
    • Rozbicie dzielnicowe
    • Po zjednoczeniu
    • Nowożytność
    • XVI wiek
    • XVII wiek
    • XVIII wiek
    • Polska pod zaborami
    • Współczesność
    • Polska 1918-1945
    • Okres PRL
    • Po 1989 roku
    • Historia powszechna
      • Starożytność
      • Grecja
      • Rzym
      • Egipt i Mezopotamia
      • Pozostałe
      • Średniowiecze
      • Wczesne średniowiecze (do VIII wieku)
      • Pełne średniowiecze (IX-XIII wiek)
      • Późne średniowiecze (XIV-XV wiek)
      • Nowożytność
      • XVI wiek
      • XVII wiek
      • XVIII wiek
      • XIX wiek do 1914
      • Współczesność
      • I wojna światowa
      • XX lecie międzywojenne
      • II wojna światowa
      • Historia najnowsza
      • Zimna wojna
    • Postacie i wydarzenia
      • Postacie w historii powszechnej
      • Władcy i przywódcy
      • Podróżnicy i odkrywcy
      • Kobiety w historii świata
      • Ludzie kultury
      • Inne znane osobistości
      • Polacy
      • Władcy i przywódcy Polski
      • Polscy naukowcy i działacze społeczni
      • Ludzie kultury i inni
      • Kobiety w historii Polski
      • Wydarzenia z historii powszechnej
      • Bitwy i wojny
      • Polityka i traktaty
      • Gospodarka i społeczeństwo
      • Religia w historii świata
      • Wydarzenia z historii Polski
      • Bitwy i wojny
      • Polityka i traktaty
      • Gospodarka i społeczeństwo
    • Ciekawostki historyczne
      • Warto wiedzieć
      • Zabytki i budowle
      • Popularne zestawienia
      • Mało znane wydarzenia
      • Mało znane postacie
      • Wojskowość
      • Broń historyczna
      • Taktyki wojenne
        • Moje konto
        Facebook
        Szukaj
        • Kroniki Dziejów
        • Aktualności
        • Ciekawostki
        • Ta rezydencja była perłą renesansu. Lubomirski przegrał ją w karty

        Miał fortunę i jeden z najpiękniejszych zamków w Polsce. Wszystko stracił przez jeden nałóg

        Zamek w Janowcu - widok z lotu ptaka (2017)
        Zamek w Janowcu - widok z lotu ptaka (2017), fot. Fallaner/Wikipedia CC BY-SA 4.0
        Opublikowano: 16.11.2026Autor: Emil KwidzińskiUdostępnij

        Na wysokiej skarpie nad Wisłą sterczą ruiny, które wyglądają jak kadr z widowiskowego filmu kostiumowego, a nie pozostałość po zwykłym zamku. Janowiec był świadkiem królewskich zgód, szeptanych romansów i historii, która skończyła się katastrofą dla jednej z najzamożniejszych magnackich rodzin. Najpierw niezdobyta twierdza, potem renesansowa rezydencja i znak najwyższego prestiżu. Aż w końcu — pytanie brzmi: kto i dlaczego doprowadził do tego, że to miejsce zamieniło się w ruinę? Wojny zrobiły swoje, ale reszta wydarzyła się z powodu ludzi.

        1. Zamek w Janowcu: forteca Firlejów
        2. Renesansowa przebudowa zamku w Janowcu
        3. Pojednanie króla w zamku w Janowcu
        4. Romans w wieży zamku w Janowcu
        5. Janowiec u schyłku XVII wieku: przepych zamku
        6. Jak Lubomirski doprowadził Janowiec do ruiny
        7. Leon Kozłowski i odrodzenie zamku Janowiec

        Zamek w Janowcu: forteca Firlejów

        Gdy w 1508 roku Mikołaj Firlej herbu Lewart ruszał z budową zamku w Janowcu, nie był to kaprys ani przypadek. Wzgórze nad Wisłą stanowiło gotową twierdzę. Od południa i zachodu osłaniała je wysoka, stroma skarpa, od północy — głęboki wąwóz, a od wschodu dodatkową ochronę zapewniała fosa wykuta w miękkiej, kredowej skale.

        Firlej — hetman wielki koronny i żołnierz z dużym doświadczeniem — świadomie sięgnął po najnowsze jak na tamte czasy rozwiązania, wzorowane na włoskiej myśli fortyfikacyjnej. Zastosowany system bastei umożliwiał prowadzenie precyzyjnego ostrzału wzdłuż murów, co czyniło tę obronę jedną z najbardziej nowoczesnych w ówczesnej Polsce.

        Od pierwszych etapów budowy zamek wypełniał niemal całe wzniesienie. Wzniesiono go z lokalnego wapienia i cegły, skupiając zabudowania wokół rozległego dziedzińca o długości około stu metrów. Największą osobliwością była ostro zwieńczona baszta typu puntone — rozwiązanie niemal nieobecne w innych polskich warowniach. Na dziedziniec wjeżdżało się przez most zwodzony i masywną wieżę bramną, wyposażoną w strzelnice przystosowane zarówno do dział, jak i broni ręcznej.

        Renesansowa przebudowa zamku w Janowcu

        Prawdziwy przełom nastąpił dopiero w drugiej połowie XVI wieku. Andrzej Firlej zdecydował, że zamiast surowej warowni powstanie tu nowoczesna rezydencja magnacka. Do realizacji zaprosił jednego z najwybitniejszych architektów swoich czasów – Santi Gucciego, znanego m.in. jako autor przebudowy zamku w Baranowie Sandomierskim.

        Zmiany kompletnie odmieniły Janowiec. Wzdłuż dawnych murów obronnych wyrosły okazałe skrzydła mieszkalne spięte krużgankami, a od południa pojawiła się efektowna attyka, która od razu przyciągała wzrok. Zamek zaczął wyglądać bardziej jak renesansowa, włoska siedziba niż średniowieczna twierdza.

        Po zakończeniu przebudowy Janowiec mógł imponować rozmachem: dwa rozległe dziedzińce, siedem reprezentacyjnych sal i blisko sto komnat tworzyły układ godny możnego rodu. Fasady pokryto dekoracjami sgraffitowymi oraz charakterystycznymi biało-czerwonymi pasami inspirowanymi włoską architekturą. Gucci nie doczekał finału prac – zmarł w 1600 roku – jednak to właśnie on nadał zamkowi kształt, z którego Janowiec słynie do dziś.

        Zamek w Janowcu na litografii Seweryna Oleszczyńskiego (1825)
        Zamek w Janowcu, fot. Seweryn Oleszczyński Domena publiczna

        Pojednanie króla w zamku w Janowcu

        W 1606 roku Janowiec znalazł się w centrum wydarzeń ważnych dla całej Rzeczpospolitej. To właśnie tutaj doszło do ugody między królem Zygmuntem III Wazą a Mikołajem Zebrzydowskim — liderem rokoszu, który zachwiał państwową równowagą i groził poważnym kryzysem.

        Wybór tej lokalizacji nie był przypadkowy. Zamek w Janowcu należał wówczas do grona najistotniejszych magnackich siedzib w kraju i uchodził za miejsce, w którym regularnie spotykała się polityczna elita.

        Niedługo potem majątek przeszedł w ręce Tarłów, a następnie — dzięki małżeństwu Barbary Tarłówny — trafił do Lubomirskich. Każdy kolejny właściciel zostawił tu własny znak. Tarłowie rozbudowali wschodnie skrzydło i nadali mu wyjątkowy charakter, zdobiąc je rzadko spotykanymi sgraffitami z postaciami halabardników, stylizowanymi na sztukę ludową. To dekoracje unikatowe nie tylko w regionie, lecz także w skali całej Polski.

        Romans w wieży zamku w Janowcu

        Z zachodnią wieżą zamku łączy się jedna z najbardziej poruszających opowieści miłosnych XVIII stulecia. To właśnie tu Franciszka Krasińska spotykała się w tajemnicy z królewiczem Karolem, synem Augusta III Sasa. Dwór patrzył na ten związek niechętnie, lecz mimo sprzeciwu zakochani doprowadzili do ślubu.

        Franciszka wracała myślami do Janowca z wyjątkową czułością. Urzekało ją położenie zamku, przepych wnętrz i niepowtarzalny klimat całego miejsca. Jak zapisała, spośród wszystkich sal i komnat najbliższy był jej skromny pokoik ulokowany wysoko w wieży.

        Wcześniej zamek doświadczył jednak prawdziwego dramatu. Podczas potopu szwedzkiego, 7 lutego 1656 roku, żołnierze Karola Gustawa splądrowali rezydencję i podłożyli ogień. Jednym z najcenniejszych śladów dawnego wyglądu budowli pozostał rysunek szwedzkiego kartografa Erika Dahlbergha, wykonany tuż przed zniszczeniem.

        Lubomirscy podnieśli jednak Janowiec z ruin z imponującym rozmachem. Do realizacji zaprosili Tylmana z Gameren — jednego z najwybitniejszych architektów baroku w Rzeczpospolitej. To dzięki jego projektom zamek odzyskał blask, a przy tym zyskał nowe rokokowe wnętrza, kaplicę oraz zabudowania gospodarcze.

        Janowiec u schyłku XVII wieku: przepych zamku

        Pod koniec XVII wieku Janowiec uchodził za jedną z najbardziej imponujących magnackich rezydencji w Rzeczypospolitej.

        Najokazalsza z zamkowych sal – bawialna – tonęła w złocisto-żółtych barwach, a tuż pod sufitem urządzono chór przeznaczony dla dworskiej kapeli. W sali portretowej ściany wypełniały wizerunki Lubomirskich oraz spowinowaconych z nimi rodzin. Natomiast błękitna jadalnia potrafiła pomieścić przy jednym stole nawet setkę biesiadników.

        Najmocniej zapadała w pamięć zamkowa biblioteka. Perskie kobierce wyciszały kroki, kasetonowy strop pokazywał sceny nawiązujące do Akademii Krakowskiej, a nad całością dominowała figura Ateny ze świecznikami – czytelny znak wiedzy i mądrości.

        W Janowcu pojawiali się królowie, możni i dyplomaci. Zawitał tu także August II Mocny, który po jednej z uczt miał z zachwytem powtarzać: „Schön, sehr schön, lieber Prinz”.

        Jak Lubomirski doprowadził Janowiec do ruiny

        Losy zamku odwróciły się gwałtownie przez Marcina Lubomirskiego. To była postać barwna i skłonna do awantur — konfederat barski, więzień, żołnierz i zapalony hazardzista. Miał jednak jedną zgubną słabość: żył kartami i raz po raz przegrywał fortuny.

        Z biegiem czasu roztrwonił niemal cały majątek — przepadły m.in. warszawski Pałac Pod Blachą oraz Janowiec. Wbrew później powtarzanej legendzie nie zadecydowała jedna „słynna” rozgrywka, lecz długie lata narastających długów i kolejnych przegranych.

        Następni właściciele nie udźwignęli kosztów utrzymania tak rozległej rezydencji. Sprzedawano, co się dało: wynoszono wyposażenie, zdejmowano zdobienia, a ze ścian zrywano nawet marmury. Kolejni gospodarze patrzyli na ruiny raczej jak na skład materiałów budowlanych niż na cenny zabytek.

        W XIX wieku Janowiec przyciągał już romantyków i stał się popularnym celem wycieczek, ale na prawdziwą odbudowę wciąż nie było szans. Ostateczny cios przyniosły wojny XX wieku, które dopełniły dzieła zniszczenia.

        Leon Kozłowski i odrodzenie zamku Janowiec

        Nowa historia zamku zaczęła się w 1931 roku. Właśnie wtedy ruiny trafiły w ręce Leona Kozłowskiego — inżyniera i miłośnika przeszłości, którego z czasem okrzyknięto „ostatnim polskim romantykiem”. Za zamek zapłacił 4,5 tysiąca złotych.

        Kozłowski najpierw zabezpieczył najbardziej zagrożone fragmenty murów, potem odświeżył kilka wnętrz. Wokół zamku stworzył park i założył winnice, a same ruiny otworzył dla zwiedzających — z przekonaniem, że Janowiec jeszcze może odzyskać dawną rangę.

        Po II wojnie światowej był wyjątkowym przypadkiem: pozostał jedynym prywatnym właścicielem zamku w całym bloku wschodnim. Władze PRL próbowały mu to utrudniać, jednak przez długie lata nie zdołały odebrać mu majątku. Dopiero w 1975 roku zdecydował się sprzedać zamek państwu.

        Od tego momentu Janowiec krok po kroku zabezpieczano i coraz szerzej udostępniano turystom. Od 2025 roku działa tu samodzielne Muzeum Zamek w Janowcu.

        Źródła:

        • Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
        • Jurasz T., Zamki i ich tajemnice, Warszawa 1972.
        • https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-4a339b55-e4db-461a-8765-9367d30aaa28
        Czytaj także:
        • Polski Luwr, w którym przechowywano bezcenne skarby narodowe. Rosjanie wszystko zrabowali
        • Akwarium w suficie, marmurowe stajnie i podziemny tunel. Polski zamek skrywa niezwykłe historie
        • Krzyżacy wybudowali zamek "nie do zdobycia". Polacy zamiast szturmować... kupili go
        • Polska szlachta mieszkała jak chłopi? Prawdziwe dworki wyglądały zaskakująco
        • Wypowiedział posłuszeństwo królowi i poprowadził szlachtę do buntu. Polska zapłaciła za to wysoką cenę
        • Bohater potopu i sadysta z piekła rodem. W Ogrodzieńcu do dziś krążą o nim legendy
        • Tysiące ludzi dotykają tej ściany na Wawelu. Szukają "miejsca mocy"
        • Najbardziej tajemniczy zamek w Polsce. jego murach kryje się niezwykła historia
        • Zakazany romans i Biała Dama z zamku w Oporowie

        Kroniki Dziejów
        • Grupa KB.pl - informacje
        • Kontakt
        • Reklama
        • Załóż konto
        • Logowanie
        • Facebook
        • X.com
        Mapa strony
        • Aktualności
        • Artykuły
        • Tagi
        • Autorzy
        Inne serwisy Grupy KB.pl
        • KB.pl
        • Fajny Ogród
        • Fajny Zwierzak
        • Ania radzi
        • Fajne Gotowanie
        • Spokojnie o ciąży
        Informacje prawne
        • Regulamin
        • Polityka prywatnosci i cookies
        • Regulamin DSA
        • Zaufani partnerzy
        © 2020-2026 Grupa KB.pl. All rights reserved.