Pięć godzin łaciny i obowiązkowa religia. Tak wyglądała matura naszych pradziadków
Czy w II Rzeczypospolitej matura była naprawdę trudniejsza niż dziś? Wokół międzywojennego egzaminu dojrzałości narosło wiele mitów. Jedni twierdzą, że jego absolwent wiedział tyle, co dzisiejszy magister. Inni wskazują, że zdawalność była niska a pytania – tendencyjne. Gdzie leży prawda?
- Więcej czasu, więcej materiału
- Ustny sprawdzian wszechstronności
- Tematy, które zmuszały do myślenia
- Nie tak straszna, jak ją malują?
- Egzaminy i polityka
- Matura Baczyńskiego i reforma Jędrzejewicza
- Ta dzisiejsza młodzież…
- Bibliografia
Więcej czasu, więcej materiału
Egzamin pisemny w gimnazjach klasycznych trwał 300 minut. Dla porównania – dziś matura z polskiego na podstawie to 170 minut, a rozszerzeniu – 180. Przedwojenny uczeń miał więc prawie dwa razy więcej czasu. Ale i zakres materiału bywał szerszy.
Abiturient wybierał przedmioty parami: język polski lub historia, następnie łacina lub greka, na koniec fizyka z chemią lub matematyka. Do tego dochodziło wypracowanie. Często ogólny temat, jak w 1919 roku – „Służba wojskowa jako szkoła charakterów”. Tuż po odzyskaniu niepodległości i w trakcie wojny z bolszewikami takie pytanie nikogo nie dziwiło.
Ustny sprawdzian wszechstronności
Część ustna w gimnazjach klasycznych obejmowała religię (obowiązkowo!), łacinę, grekę, kulturę antyczną oraz fizykę z chemią. Dziś takie zestawienie wydaje się egzotyczne. Wówczas było normą.
Religia na maturze może budzić zdziwienie. W II Rzeczypospolitej kwestie światopoglądowe splatały się z tożsamością narodową. Egzamin nie polegał tylko na katechizmie – wymagano też znajomości etyki chrześcijańskiej i jej zastosowania w życiu publicznym.
Kultura antyczna jako odrębny przedmiot pokazuje, jaką wagę przywiązywano do klasycznych fundamentów Europy. Mitologia, filozofia grecka, rzymskie prawo – to była podstawa wykształcenia. Dziś pojawia się tylko marginesowo na lekcjach polskiego czy historii.
Tematy, które zmuszały do myślenia
Lista wypracowań z międzywojnia robi wrażenie. W 1920 roku uczniowie pisali na tematy, takie jak: „Idea walki o Polskę w utworach wieszczów”, „Historia a literatura polska w wieku XVII” oraz „Teoria i praktyka romantyzmu polskiego”. To nie było streszczanie lektur. Wymagano samodzielnego łączenia wątków literackich, historycznych i filozoficznych.
W kolejnych latach pojawiały się inne tematy wymagające intelektualnego wysiłku: „Dobre i złe następstwa zbiorowego entuzjazmu jako czynnik dziejów Polski” (1922), „Zbiorowy entuzjazm jako sprężyna dziejów Polski” (1924) czy „Ekonomiczne podstawy bytu Polski” (1925). Każde z tych sformułowań zakładało umiejętność formułowania własnych tez, a nie tylko odtwarzanie podręcznika.
Szczególnie ciekawy jest temat z 1927 roku: „Historyczne, etnograficzne i gospodarcze podstawy naszych praw do wolnego dostępu do morza”. Łączył geopolitykę, gospodarkę i historię. I wpisywał się w politykę państwa, które odzyskało dostęp do Bałtyku zaledwie kilka lat wcześniej.
Nie tak straszna, jak ją malują?
Skoro pytania były tak wymagające, to dlaczego zdawalność sięgała 60-80 procent? Elitarność przedwojennej matury nie brała się z jej poziomu trudności, ale z tego, że w ogóle przystępował do niej niewielki procent młodzieży. Gimnazjum i liceum były dobrami luksusowymi. Nie każdego było stać na kilka lat nauki zamiast pójścia do pracy. Absolwent szkoły średniej należał do wąskiej elity – ale sam egzamin nie był przesadnie rygorystyczny.
Co więcej, już wtedy narzekano na niski poziom wiedzy młodzieży. Badania dra Józefa Pietera z końca lat 30. wykazały, że maturzyści mieli braki w astronomii (nie znali przyczyn zmiany pór roku), chemii (tłuszcz bywał nazywany pierwiastkiem), a nawet w podstawach ustroju państwa. Na pytanie o główne władze państwa odpowiadali niekiedy: „Prezydent Mościcki, gabinet ministrów, wojewodowie, starostowie” – zamiast trójpodziału władzy.
Egzaminy i polityka
Przedwojenne tematy maturalne miały też wyraźnie propagandowy charakter. W 1930 roku pojawiło się pytanie: „Uzasadnij myśl Marszałka Józefa Piłsudskiego «Idą czasy, w których znamieniem będzie wyścig pracy, jak przedtem był wyścig żelaza, jak przedtem był wyścig krwi»”. Oczekiwana odpowiedź była tylko jedna – aprobata i rozwinięcie cytatu w duchu prometejskim.
Inne tematy również służyły budowaniu świadomości narodowej: „Polityczne i gospodarcze znaczenie Śląska dla państwa Polskiego” czy „Co mi dała, jako obywatelowi niepodległej Polski, poezja romantyczna”. W każdym z tych sformułowań kryło się założenie, że uczeń podziela określony system wartości.
Nie znaczy to, że szkoła była wyłącznie maszynką do indoktrynacji. Tematy takie jak „Istota pracy i jej znaczenie w dobie obecnej” (1926) czy „Wpływ najnowszych wynalazków na życie współczesnego człowieka” (1927) zostawiały sporo swobody. Uczniowie mogli wykazać się własnym zdaniem i inwencją.
Matura Baczyńskiego i reforma Jędrzejewicza
Warszawskie gimnazjum im. Stefana Batorego było wzorcową szkołą dwudziestolecia. Maturę zdawał tam Krzysztof Kamil Baczyński, a razem z nim Tadeusz Zawadzki „Zośka”, Jan Bytnar „Rudy” i Maciej Dawidowski „Alek” – późniejsi bohaterowie „Kamieni na szaniec”. „Batory” kształcił postawy obywatelskie i gotowość do służby państwu.
Tak zwana reforma jędrzejewiczowska z 1932 roku (nazwana od nazwiska Janusza Jędrzejewicza, ówczesnego ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego) zmieniła wszystko. Wprowadziła siedmioklasową szkołę powszechną (dzisiejsza podstawówka), potem czteroletnie gimnazjum z małą maturą i dwuletnie liceum z dużą maturą. Pierwsi absolwenci nowego systemu świadectwa dostali dopiero w czerwcu 1939 roku – tuż przed wojną.
Profile w liceach (klasyczny, humanistyczny, przyrodniczy, matematyczno-fizyczny) pozwalały na specjalizację. Ale i tak w gimnazjum klasycznym wymagano łaciny i greki. Dziś to nie do pomyślenia nawet na najbardziej wymagających kierunkach humanistycznych.
Ta dzisiejsza młodzież…
Naukowcy z tamtych lat nie mieli złudzeń. Prof. Adam Heydel z UJ opisywał studentów, którzy nie wiedzieli, ile wynosi 5 procent z 200 (tłumacząc się brakiem papieru i ołówka). Inni mylili Kurlandię z „takim małym krajem” między Litwą a Rosją. Niektórzy definiowali słowo „ortodoks” jako „starozakonny”. Poincaré, Galileusz, Wagner – te nazwiska były obce sporej części maturzystów.
Jeden z publicystów pisał w 1938 roku: „Szkoła powszechna i szkoła średnia, realizując nowoczesne hasła pedagogiczno-metodyczne grubo przeholowały. Okazuje się, że ta wyśmiewana szkoła przedwojenna, sucha i werbalistyczna do szpiku kości, umiała jednak o wiele więcej nauczyć”. Brzmi znajomo? Narzekanie na młodzież jest tak stare jak samo szkolnictwo.
Przedwojenna matura była egzaminem w systemie, który – jak każdy – miał swoje blaski i cienie. Tym, co ją wyróżniało, okazało się jednak mimo wszystko silne osadzenie w rzeczywistości i wymóg samodzielnego myślenia. Nie tylko powtarzania podręcznikowych formułek.
Bibliografia
- Niski poziom młodzieży akademickiej jest skutkiem błędów w systemie nauczania w szkole powszechnej i średniej, „Ilustrowana Republika”, 8 marca 1939.
- https://histmag.org/Przedwojenna-matura-a-matura-wspolczesna-6591
- https://polskieradio24.pl/artykul/3161766,historia-matury-i-jej-poczatki-sprzed-dwoch-stuleci
- https://wszystkoconajwazniejsze.pl/prof-janusz-mierzwa-przedwojenna-matura-to-byly-wrota-do-lepszego-zycia/