Pierwszy polski podróżnik. Wspiął się na piramidę Cheopsa, a Sfinksa nazwał „wszetecznicą”
Zasłynął jako autor najobszerniejszej polskiej relacji z podróży do Ziemi Świętej i Egiptu w XVI wieku. Wspiął się na piramidę Cheopsa, z oburzeniem nazwał Sfinksa „wszetecznicą” i przywiózł z Kairu dwie mumie – tylko po to, aby w akcie marynarskiego przesądu cisnąć je w fale Morza Śródziemnego. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, zwany „Sierotką”, to postać pełna sprzeczności: gorliwy katolik, który własnoręcznie palił protestanckie Biblie, oddany mecenas i fundator, a jednocześnie magnat o życiorysie naznaczonym młodzieńczymi ekscesami.
- Płaczące niemowlę
- Miłosne podboje
- Wyprawa życia
- Pod piramidami
- Budowniczy, mecenas i filantrop
- Starość pielgrzyma
Płaczące niemowlę
Legenda głosi, że kiedyś podczas przechadzki król Zygmunt August zauważył płaczące niemowlę. Był to mały Mikołaj Krzysztof, a władca, widząc jego smutek, miał nazwać go „sierotką”. I choć chłopiec nie był sierotą – pochodził z potężnego rodu Radziwiłłów, jako syn Mikołaja „Czarnego” i Elżbiety Szydłowieckiej – przydomek przylgnął do niego na całe życie. Był ciepły, wręcz pieszczotliwy, zupełnie niepasujący do stanowczego charakteru dorosłego już magnata.
W przeciwieństwie do ojca, który był filarem litewskiego kalwinizmu, „Sierotka” po latach dokonał radykalnego zwrotu religijnego. Młodzieńczą wiarę porzucił po podróży do Rzymu i osobistych spotkaniach z czołowymi katolickimi duchownymi. Jego neoficka żarliwość przeszła do historii – nakazał wykupić egzemplarze protestanckiej Biblii brzeskiej, aby następnie uroczyście spalić je na wileńskim rynku.
Miłosne podboje
Zanim stał się symbolem katolickiej pobożności, młody Radziwiłł prowadził bujne życie towarzyskie. Epickie uczty, polowania i liczne romanse na dworach Zygmunta Augusta i Henryka Walezego odcisnęły jednak na nim poważne piętno. W ich wyniku zaraził się kiłą, która w tamtych czasach była chorobą nieuleczalną i stopniowo wyniszczała organizm.
Gdy w 1575 roku pojawiły się pierwsze ostre objawy, a magnat zaczął tracić słuch, złożył uroczyste ślubowanie: jeśli stan jego zdrowia się poprawi, uda się z pielgrzymką do Grobu Świętego w Jerozolimie. Los okazał się łaskawy na tyle, że w 1582 roku „Sierotka” rzeczywiście wyruszył w podróż, która odmieniła nie tylko jego ciało, ale i duszę. Tak rozpoczęła się jedna z najsłynniejszych wypraw epoki nowożytnej.
Wyprawa życia
16 września 1582 roku książę opuścił rodzinny Nieśwież w towarzystwie zaufanych osób. Droga wiodła przez Wenecję, Cypr i Trypolis, aż wreszcie dotarł do Jerozolimy. Tam spędził kilkanaście dni, odwiedzając Bazylikę Grobu Świętego – gdzie przyjął tytuł Rycerza Grobu Świętego – Górę Oliwną, Betlejem, a nawet dotarł nad Morze Martwe i rzekę Jordan. Nie była to zwykła pielgrzymka, ale wnikliwa podróż dokumentacyjna, podczas której Radziwiłł notował każdy szczegół.
Latem 1583 roku ruszył dalej na południe. Po krótkim pobycie w Syrii wsiadł na statek i przez Cypr popłynął do Egiptu, który w ówczesnej Rzeczypospolitej pozostawał krainą niemal egzotyczną i słabo znaną. Nil, Kair, a przede wszystkim piramidy – to właśnie im poświęcił najwięcej uwagi, stając się pierwszym polskim podróżnikiem, który tak dokładnie opisał te starożytne budowle.
Pod piramidami
Wieczorem 13 sierpnia 1583 roku Radziwiłł po raz pierwszy ujrzał piramidy. Kilka dni później, 18 sierpnia, wspiął się na największą z nich – piramidę Cheopsa – co zajęło mu półtorej godziny. W swojej relacji opisał zarówno samą wspinaczkę, jak i wnętrze budowli. Sfinks natomiast wzbudził w nim wyłącznie niesmak: nazwał go „wszetecznicą” i uznał za pomnik pogańskich guseł.
Najbardziej dramatyczny epizod egipskiej podróży rozegrał się jednak przy okazji drugiej wizyty w Gizie. Radziwiłł z pomocą lokalnych przewodników odnalazł w grobowcach dwie mumie – kobiety i mężczyzny – i zakupił je z zamiarem przywiezienia do Polski. Niestety, podczas rejsu powrotnego przez Morze Śródziemne, ulegając marynarskiemu przesądowi, który obecność zwłok na pokładzie wiązał z katastrofą, na usilne prośby towarzyszącego mu księdza wyrzucił obydwa zabytki za burtę. Bezcenna szansa na wzbogacenie radziwiłłowskiego gabinetu osobliwości przepadła w morskich odmętach.
Budowniczy, mecenas i filantrop
Po powrocie do kraju „Sierotka” nie tylko spisał swoje wspomnienia, ale też wziął się za intensywną działalność fundacyjną. W rodowym Nieświeżu wzniósł okazały zamek, ufortyfikował miasto i wyposażył je w słynne armaty. Z jego inicjatywy powstał tam również kościół Bożego Ciała – pierwsza barokowa świątynia w Rzeczypospolitej – oraz kolegium jezuickie, które przez lata kształciło kolejne pokolenia.
Jego mecenat wykraczał jednak daleko poza architekturę. Drukarnię w Nieświeżu podarował Akademii Wileńskiej, wspierał kartografię, wydając mapy Litwy, opracowane m.in. przez Tomasza Makowskiego. Zakładał klasztory, szpitale i fundował stypendia dla ubogich studentów. Wszystko to czynił z żarliwością neofity, przekonany, że w ten sposób zadośćuczyni za młodzieńcze grzechy i przyczyni się do umocnienia katolicyzmu na ziemiach litewskich.
Starość pielgrzyma
Niestety, postępująca choroba nie dawała o sobie zapomnieć. W ostatnich latach życia Radziwiłł całkowicie stracił słuch, miał poważne problemy ze wzrokiem, pamięcią i mową. Z końcem 1613 roku był już częściowo sparaliżowany. Mimo to nie porzucił swojej żarliwej pobożności, pozostając wierny dewocyjnym praktykom do samego końca.
Zmarł 28 lutego 1616 roku na zamku w Nieświeżu. Zgodnie z jego ostatnią wolą pochowano go obok żony Elżbiety Eufemii Wiśniowieckiej, w podziemiach ufundowanego przez siebie kościoła. Ubrano go przy tym w ten sam pielgrzymi strój, który towarzyszył mu podczas podróży do Ziemi Świętej. Było to symboliczne zwieńczenie życia pełnego wewnętrznych zmagań, wielkich namiętności i jeszcze większych religijnych skrupułów.
Źródła:
- Radziwiłł M.K., Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu, 1582-1584, Warszawa 1962.
- https://laboratorium.al.uw.edu.pl/bestiariusz/biogramy/mikolaj-krzysztof-radziwill-zwany-sierotka/
- https://polskieradio24.pl/artykul/1586617,mikolaj-krzysztof-radziwill-sierotka-szkodliwa-gorliwosc-neofity
- https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/mikolaj-krzysztof-radziwill-sierotka-pierwszy-polski-egiptolog