Była najpiękniejszą aktorką PRL. Jej życie miłosne wyglądało zupełnie inaczej niż na ekranie
Pola Raksa wcale nie planowała kariery w filmie. Wszystko zaczęło się od jednego zdjęcia na okładce młodzieżowego magazynu „Dookoła świata” — i od tej chwili jej los potoczył się zaskakująco szybko. W 1960 roku trafiła prosto na plan „Szatana z siódmej klasy”, a widzowie natychmiast dali się oczarować jej niezwykłej urodzie i trudnemu do uchwycenia, tajemniczemu wdziękowi. Tyle że Raksa nie była jedynie olśniewającą twarzą z ekranu. Za spojrzeniem krył się talent, który doceniano i nagradzano. Mimo to sława miała swoją cenę — im bardziej publiczność ją kochała, tym mocniej zamykała ją w jednym wizerunku. Wszyscy chcieli oglądać tę samą wielkooką blondynkę, zawsze jako „pierwszą naiwną”. I właśnie wtedy zaczęły się schody.
- Pola Raksa: od Lidzie do filmowej gwiazdy
- Marusia, teatr i film: los Poli Raksy
- Pola Raksa: miłość, rodzina i moda
- Kobiece role w filmach i serialach PRL
Pola Raksa: od Lidzie do filmowej gwiazdy
Rodzina, pochodzenie i początek kariery
Apolonia Raksa przyszła na świat w 1941 roku w Lidzie (obecnie na terenie Białorusi). W czasie wojny jej bliscy przenieśli się do Polski. Po jej zakończeniu rodzina zamieszkała we Wrocławiu, a później przeprowadziła się do Jeleniej Góry. Rodzice Poli byli zwykłymi, pracowitymi ludźmi: mama szyła jako krawcowa, a ojciec zajmował się czapnictwem. Mimo to bardzo pilnowali edukacji córek. Pola, po ukończeniu I Liceum Ogólnokształcącego we Wrocławiu, rozpoczęła studia polonistyczne. I właśnie wtedy wydarzył się zbieg okoliczności, który uruchomił lawinę: młody fotoreporter wypatrzył ją w barze mlecznym. Niedługo później jej zdjęcie trafiło na okładkę magazynu „Dookoła Świata”. (Koper S., 2014: s.34)
Raksa wcale nie zakładała, że od tej pory jej los zwiąże się z kinem. Aktorstwo jej nie pociągało, a seanse w kinie nie były dla niej szczególną pasją. Tymczasem akurat trwały poszukiwania obsady do filmu „Szatan z siódmej klasy” w reżyserii Marii Kaniewskiej.
Pola Raksa zostaje gwiazdą
Kaniewska była już wtedy rozpoznawalną aktorką i reżyserką. W dorobku miała dotąd jeden film dla młodszej widowni, ale za to wyjątkowo udany — „Awanturę o Basię”. Zachęcona powodzeniem postanowiła sięgnąć po kolejną książkę Makuszyńskiego. Do roli potrzebna była ekranowa partnerka dla odtwórcy głównego bohatera. Kaniewska zwróciła uwagę na Polę, gdy zobaczyła ją na okładce „Dookoła Świata”.
Raksa okazała się strzałem w dziesiątkę. Po sukcesie „Szatana z siódmej klasy” jej życie wyraźnie przyspieszyło i nabrało zupełnie innego kierunku. Porzuciła polonistykę i zdecydowała się na studia aktorskie w łódzkiej „Filmówce”.
Jeszcze w 1960 roku otrzymała rolę w filmie „Rzeczywistość”, opowiadającym o przedwojennym procesie wileńskich proletariuszy. Potem przyszły kolejne propozycje — szczególnie od 1962 roku i w następnych latach.
Była już uznaną gwiazdą, gdy powierzono jej rolę Marusi w serialu „Czterej Pancerni” (1966-70).
Marusia, teatr i film: los Poli Raksy
Wieczna Marusia?
Na początku swojej drogi zawodowej Pola Raksa próbowała sił w rozmaitych wcieleniach i nie bała się zmiany repertuaru. W 1964 roku zagrała zbuntowaną, tytułową Beatę w filmie Anny Sokołowskiej. (Talarczyk-Gubała M., 2013: s. 348) Z czasem jednak jej ekranowy wizerunek niemal całkowicie zdominowała Marusia Kos. Rudowłosa radziecka sanitariuszka, narzeczona serialowego Janka, wydawała się rolą skrojoną idealnie pod Polę. Paradoksalnie to właśnie ta kreacja – przynosząca największą popularność – okazała się też obciążeniem. Jak często bywa w przypadku aktorów, postać „przykleiła się” do niej na lata. (Koper S.: s. 35) Widzowie kochali tę bohaterkę, a kolejne występy w teatrze i filmie nie potrafiły skutecznie odsunąć jej cienia. To między innymi dlatego Pola Raksa stopniowo zaczęła wycofywać się z aktorstwa, zwłaszcza że w życiu prywatnym również nie wszystko układało się po jej myśli.
Jej świeżo zbudowane życie rodzinne szybko się rozpadło. Rozwód z mężem, Andrzejem Kostenko, zamknął pewien rozdział. Został jej syn – wówczas zaledwie trzyletni – którym musiała się zająć.
Największym kłopotem pozostawał jednak ekranowy „image”. Charakterystyczna uroda sprawiała, że zarówno publiczność, jak i twórcy niezbyt chętnie widzieli ją w rolach niejednoznacznych, mrocznych czy wręcz negatywnych.
Aktorka filmowa i sceniczna
Po zdobyciu aktorskiego wykształcenia Pola Raksa zaczęła regularnie pojawiać się również na scenie. W latach 1964-68 była związana z Teatrem Powszechnym w Łodzi. Później występowała przede wszystkim w Teatrze Współczesnym w Warszawie.
Jej teatralnym debiutem była Mary Warren w „Czarownicach z Salem” Arthura Millera w 1963 roku (por. Encyklopedia Teatru Polskiego, dostęp 23.07.2021) . Najczęściej przywołuje się jednak rolę Julii w „Romeo i Julii” Williama Szekspira, zagraną już po ukończeniu studiów. Pojawiała się w bardzo różnych tytułach – od „Pastorałki” Leona Schillera po „Kobietę bez znaczenia” Oscara Wilde'a. Ostatni raz (jak dotąd) stanęła na scenie w 1997 roku w spektaklu „Listy naszych czytelników” Zbigniewa Herberta, reżyserowanym przez Zdzisława Wardejna.
Choć miała na koncie wyraźne sukcesy w teatrze, szeroka publiczność najmocniej kojarzyła ją z filmem. Zdobywała nagrody m.in.:
- II Telewizyjnym Festiwalu Teatrów Dramatycznych (1965)
- Srebrna Maska dla najpopularniejszej aktorki w plebiscycie „Ekspresu Wieczornego” (1967, 1969 i 1970)
- Zespołowa nagroda MON I stopnia dla filmu „Czterej Pancerni i pies” (1967)
- Złoty Krzyż Zasługi (1974)
- Odznaka „Zasłużony działacz kultury” (1979)
Jej życie sceniczne toczyło się własnym rytmem, niezależnie od filmowych sukcesów. Gdy rodzina się powiększyła i urodził się syn, przez pewien czas musiała ograniczyć aktywność zawodową. W 1967 roku widzowie teatru zobaczyli ją tylko w jednej sztuce - „Święta Joanna” George'a Bernarda Shawa. W telewizji zagrała natomiast piękną księżniczkę Badrulbudurę w „Przygodach Sindbada Żeglarza”. Dla porównania, rok później wystąpiła już w sześciu spektaklach teatru telewizji. (por. Encyklopedia Teatru Polskiego). Po raz ostatni pojawiła się w telewizji w spektaklu „Pokój na godziny” w 1989 roku.
Najbardziej cenione filmy z jej udziałem powstały w latach 60-tych. Zostawiła jednak po sobie interesujące role także w „Arii dla atlety” (1979) oraz w „Nic nie stoi na przeszkodzie” (1980). Jej filmografia obejmuje ponadto kilka produkcji węgierskich.
Pola Raksa: miłość, rodzina i moda
Rodzina na rozdrożu
Jak już wspominałam, Pola Raksa nie miała łatwego życia rodzinnego. Związała się z Andrzejem Kostenką — reżyserem, scenarzystą i autorem zdjęć filmowych. Jej praca sprawiała jednak, że częściej bywała na planie i w teatrze niż w domowych czterech ścianach. On z kolei, obok intensywnej działalności twórczej, prowadził równie intensywne życie towarzyskie. Jak wynika ze wspomnień Gene’a Gutowskiego, Kostenko nie był kandydatem na wzorowego męża. (Gutowski G., 2004) Nic więc dziwnego, że rodzina rozpadła się stosunkowo szybko — w 1970 roku. Ich syn miał wtedy zaledwie trzy lata.
Aktorka nie zdecydowała się na drugie małżeństwo. Nie sprzyjało jej też szczęście w relacjach z mężczyznami. Głośny romans z młodym wówczas Bogusławem Lindą na początku lat 80-tych zakończył się wyrzuceniem aktora z mieszkania (Koper S.: s. 36). Zresztą Linda miał być prawdopodobnie jeszcze trudniejszym partnerem niż Kostenko. Choć uchodziła za jedną z najpiękniejszych aktorek, do których wzdychały rzesze widzów, sama nie zaznała w miłości tyle, ile mogłoby się wydawać.
Osiągnięcia poza karierą filmową
Nieprzeciętna uroda oraz role, w jakich najczęściej ją obsadzano, sprawiały, że jej inteligencja bywała niedostrzegana. A była i jest osobą wszechstronną — o dużej wrażliwości artystycznej i świetnym wyczuciu estetyki. Po zdaniu egzaminu i uzyskaniu uprawnień projektanta z Ministerstwa Kultury i Sztuki mogła zająć się modą oraz historią sztuki w pełni profesjonalnie.
Gdy ostatecznie zrezygnowała z występów na scenie (1997), zaczęła prowadzić rubrykę modową w „Rzeczpospolitej”. Projektowała też własne kolekcje i przygotowywała kostiumy teatralne. Z czasem wycofała się również z tych aktywności.
Choć jej dokonania w świecie mody w dużej mierze poszły w zapomnienie, warto je przypomnieć. Pola Raksa konsekwentnie dbała o niezależność, a jej styl od lat budził uznanie. Nie bez znaczenia może być też fakt, że w jej rodzinie istniały tradycje rzemiosła związanego z modą. Czy to właśnie wpłynęło na kierunek, w którym poszła po aktorskiej karierze? Trudno rozstrzygnąć.
Dziś rzadko zgadza się na rozmowy z mediami i bardzo pilnuje prywatności. Prowadzi spokojne życie w Kałuszynie — niewielkim mieście powiatowym (woj. mazowieckie). Od rozgłosu trzyma się z daleka również jej syn, Marcin Kostenko. Mimo to nie da się powiedzieć, że aktorka zniknęła z pamięci widzów. Wciąż budzi emocje i ciekawość, a produkcje takie jak „Szatan z siódmej klasy” czy seriale — zwłaszcza „Czterej pancerni i pies” — pozostają niekwestionowaną klasyką polskiej popkultury.
Kobiece role w filmach i serialach PRL
Filmografia PRL a kobiety
Czy da się postawić tezę, że Pola Raksa nie otrzymała kariery na miarę swojego potencjału? Uroda szła u niej w parze z inteligencją, miała solidne przygotowanie i doświadczenie sceniczne. A jednak rzadko trafiały do niej role naprawdę „ciężkie” — z pogłębieniem, psychologią i wewnętrznym konfliktem. Jej dorobek ekranowy w dużej mierze opierał się na wizerunku ładnej, naiwnej, szczerej blondynki. Sama aktorka zwracała kiedyś uwagę, że w polskim kinie na pierwszym planie niemal zawsze stoją mężczyźni. Kobiety pojawiają się obok: jako rodzina, kochanki albo niedostępny obiekt pragnień. Mogą być „dobre” albo „złe”, ale rzadko kiedy wielowymiarowe.
Wystarczy przyjrzeć się temu, jakie zadania aktorskie dostawały Barbara Kwiatkowska-Lass czy Kalina Jędrusik. Raksa miała dodatkowo utrudnione zadanie, bo jej uroda nie wpisywała się ani w komizm, ani w wyrazistą zmysłowość. Kalina Jędrusik — ikona seksapilu — miewała czasem role bardziej dramatyczne, jednak najczęściej obsadzano ją w komediach i kabarecie. Raksa z kolei nie dostawała podobnych propozycji: jej wygląd i „przypisana” jej rola w wyobraźni widzów ograniczały wybór. Status gwiazdy przynosił rozpoznawalność i sukces, ale jednocześnie nie zawsze pozwalał spełnić wszystkie ambicje aktorskie.
Filmy kontra seriale
Kino PRL nie tylko często upraszczało kobiece bohaterki (poza nielicznymi wyjątkami). Trzymało się też raz ustalonych schematów. Jeśli aktorka zagrała piękną, prostą dziewczynę albo „kobietę upadłą”, to przez kolejne lata proponowano jej podobne postacie. Ten mechanizm dodatkowo wzmacniały seriale. Telewizja w latach 60. szybko zdobywała popularność — nawet bez własnego odbiornika całe rodziny chodziły do sąsiadów na „Czterech pancernych” czy „Stawkę większą niż życie”. Produkcje, które dodawały narracji do szarej codzienności PRL, jednocześnie zacierały granicę między fikcją a realnością. I dotyczyło to nie tylko kobiet, ale także mężczyzn przyklejonych do swoich ekranowych wcieleń. Nie ratowały ani bogate filmowe doświadczenie, ani szkoła aktorska, ani lata pracy. Pola Raksa przez długi czas pozostawała przede wszystkim Marusią. Nawet Janusz Gajos mierzył się z trudnością zerwania z wizerunkiem z „Czterech pancernych”. Stanisław Mikulski — serialowy Hans Kloss — do dziś bywa kojarzony niemal wyłącznie z tą jedną rolą.
Może więc warto po latach wrócić do filmów Poli Raksy i obejrzeć je bez „serialowych okularów”. Zwłaszcza te tytuły, w których miała przestrzeń, by zbudować ciekawszą, bardziej złożoną postać. Dziś jesteśmy już wystarczająco daleko od kultowych emisji, by spojrzeć na jej drogę zawodową z innej perspektywy. Zmieniło się też nasze podejście do kobiecych ról — a piękna twarz nie musi przysłaniać warsztatu, inteligencji i prawdziwego talentu.
Źródła:
- Gene Gutowski, Od Holocaustu do Hollywood, Warszawa 2004
- Sławomir Koper, Gwiazdy kina PRL, Warszawa 2014
- Monika Talarczyk-Gubała, Biały Mazur. Kino kobiet w polskiej kinematografii, Warszawa 2013
- Encyklopedia Teatru Polskiego https://www.encyklopediateatru.pl/, dostęp: 23.07.2021 (wykorzystane hasła: Pola Raksa, Czarownice z Salem, Romeo i Julia)