Polski książę dostał się w ręce Mongołów. To, co zrobili z nim później, przeszło do historii
Większość polskich władców – jak ich odpowiednicy w innych krajach – schodziła z tego świata po cichu: pokonana przez choroby albo zgładzona w zamachach. Ale historia zna też znacznie bardziej dramatyczne finały. Były momenty, gdy korona nie chroniła przed ostrzem miecza, a decyzja o wyjściu na pole walki kończyła się tragicznie. Za chwilę poznasz losy królów i książąt, którzy zapłacili najwyższą cenę – i zginęli w samym środku bitwy.
- Jak ginęli polscy władcy w bitwach
- Gdy król ginął w bitwie, zmieniał się świat
- Królowie polegli w bitwach: lista starć
- Jak ginęli polscy władcy w bitwach
- Dlaczego polscy władcy ginęli w bitwach
Jak ginęli polscy władcy w bitwach
Okoliczności śmierci na polu bitwy często wyglądały podobnie. Król czy książę, stając do walki, zawsze ryzykował własnym życiem, dlatego kluczowa była postawa rycerzy osłaniających władcę. Niejeden raz w dziejach zdarzało się, że ktoś oddawał panującemu swojego konia — czasem nawet kosztem własnego życia — i w ten sposób ratował mu skórę. Tak miało być m.in. ze szwedzkim królem Karolem IX pod Kircholmem. Tyle szczęścia nie miał jednak angielski Ryszard III, który według przekazu w bitwie pod Bosworth Field miał wołać, że odda królestwo za konia — a starcie przypłacił życiem. Wróćmy jednak do polskich władców.
Oni również nieraz ruszali do boju — zarówno w wojnach o ziemie rodzime, jak i o terytoria, które mogli zyskać dzięki układom dynastycznym. To z kolei oznaczało obowiązek obrony nowo zdobytego księstwa czy królestwa, zanim zdążyło się ono umocnić. W takich właśnie realiach zginął Władysław III, zwany Warneńczykiem — do tej historii wrócę dokładniej w dalszej części.
Szczególnie specyficzne warunki panowały w okresie rozbicia dzielnicowego. Wielu polskich władców zamordowanych w tym czasie padło ofiarą bezwzględnej rywalizacji o kolejne skrawki dawnego państwa Piastów. Prawdopodobnie część z nich otruto, jednak to właśnie wtedy najwięcej polskich władców poległych w bitwach straciło życie.
Gdy król ginął w bitwie, zmieniał się świat
Nawet bardzo duże straty po jednej stronie nie muszą jeszcze przesądzać o klęsce. Co innego, gdy na polu walki ginął sam władca — wtedy skutki polityczne potrafiły być natychmiastowe i dalekosiężne. Wrócę na chwilę do przykładów spoza Polski. Wspomniany król Ryszard III był ostatnim z Plantagenetów; po jego śmierci angielski tron przejęli Tudorowie. Zgon Konstantyna XI Paleologa stał się symbolem końca Bizancjum i przypieczętował przejęcie całego imperium przez Turków. Zresztą w zmaganiach z Turkami poległ niejeden monarcha — choćby serbski Lazar czy węgierski Ludwik II.
Można też spojrzeć na to odwrotnie: śmierć władców w bitwach otwierała drogę kolejnym graczom. Z perspektywy tureckiej upadek Konstantyna ułatwił budowę potęgi osmańskiej. Z kolei zniknięcie Plantagenetów umożliwiło wejście na tron dynastii, która z wyspiarskiego królestwa uczyniła z czasem niezależne Imperium Brytyjskie.
Jak przy każdym wydarzeniu związanym z odejściem kluczowych osób w państwie, śmierć monarchy na polu bitwy potrafiła przestawić całą scenę polityczną. Polscy królowie i książęta nie stanowili tu żadnego wyjątku.
Królowie polegli w bitwach: lista starć
Lista bitew
Zacznijmy od zestawienia ułożonego chronologicznie. Zwraca uwagę, że niemal wszystkie te starcia (z jednym wyjątkiem) rozegrały się w średniowieczu. W epoce nowożytnej europejska sztuka wojenna coraz częściej „odsuwała” monarchę od pierwszej linii — zmieniała się organizacja armii i sposób dowodzenia, a to utrudniało sytuacje, w których król realnie ryzykował życie w samym centrum walk.
- Bitwa z Prusami (1166), przeciwnik: Prusowie, ofiara: Henryk sandomierski, przedostatni syn Bolesława Krzywoustego
- Bitwa pod Legnicą (1241), przeciwnik: Tatarzy, ofiara: Henryk Pobożny ze śląskiej linii Piastów, również książę krakowski i wielkopolski
- Bitwa pod Trojanowem (1295), przeciwnik: Litwini, ofiara: Kazimierz II łęczycki z linii kujawskiej, brat Władysława Łokietka
- Bitwa pod Crécy (1346) przeciwnik: Anglicy, ofiara: Jan Luksemburczyk, król Czech, tytularny król Polski w latach 1310-1335
- Bitwa pod Warną (1444) przeciwnik: Turcy, ofiara: Władysław Warneńczyk, król Polski, król Węgier od 1440 r.
Zdecydowałam się uwzględnić na liście Jana Luksemburczyka. Władcą Polski był wyłącznie „z tytułu” i raczej jako cierń w boku Władysława Łokietka. Mimo to historia jego śmierci na polu bitwy ma w sobie coś wyjątkowego — dlatego warto ją tu przywołać.
Jak ginęli polscy władcy w bitwach
Sprawdźmy teraz, w jakich okolicznościach zginęli wymienieni wyżej polscy władcy.
- Henryk sandomierski – 1166 r.
W przypadku Henryka sandomierskiego, przedostatniego syna Bolesława Krzywoustego, śmierć w walce wydaje się niemal wpisana w jego los. Uczestniczył w wielu starciach i uchodzi za najsłynniejszego polskiego uczestnika wypraw krzyżowych. (Marzec A., 1999: s. 96) Choć podczas wyprawy do Jerozolimy zginęło wielu jego towarzyszy, on sam wrócił do swojego księstwa bez szwanku. Pełen zapału zaczął przygotowywać wyprawę przeciw poganom na własnym pograniczu. Trzeba przyznać, że Prusowie regularnie najeżdżali ziemie Piastów, więc nie była to jedynie abstrakcyjna „święta wojna”. Dla księcia miało to sens strategiczny większy niż daleka Jerozolima, choć wciąż postrzegano tę kampanię jako uderzenie w niewiernych. Henryk i jego starszy brat Bolesław, zwany Kędzierzawym, najwyraźniej zbyt mocno weszli w rolę krzyżowców. Zlekceważyli to, jak wielkie znaczenie ma pora roku, gdy planuje się działania przeciw ludziom znającym gęste bory i grzęzawiska. Wyprawa odbyła się zapewne w październiku. Henryk i Bolesław zostali zwiedzeni przez pruskich przewodników i o zmroku znaleźli się w leśnej gęstwinie, gdzie dopadła ich grupa uzbrojonych Prusów. Trudno tu mówić o klasycznej bitwie — raczej o chaotycznej walce w środku lasu. Poległo wielu rycerzy, natomiast Bolesław Kędzierzawy zdołał ujść z garstką ludzi. (Wasilewski T., 1998: s. 103)
- Henryk Pobożny – 1241 r.
Z Tatarami walczyło się zupełnie inaczej. Stosowali manewr okrążania, umiejętnie łączyli ciężkozbrojną i lekką jazdę, a ich łucznicy potrafili rozbić szyki przeciwnika z dystansu. Niewykluczone, że wykorzystywali nawet środki przypominające prymitywną broń chemiczną. (por. m.in. w: Włodarski J., Gang Zhao, 2014/15: s. 17) Co ciekawe, późniejsi polscy dowódcy chętnie sięgali po tatarskie rozwiązania taktyczne, zwłaszcza oskrzydlanie i zamykanie przeciwnika w „kleszczach”. W przypadku Henryka problemem była nie tylko groza mongolskiej armii, lecz także zawodność sojuszu. Mieszko raciborski opuścił pole walki w chwili, gdy przewaga zaczynała przechylać się na stronę polską. (Rabiej P., 1999: s. 399) Henryk miał polec w bitwie, a Tatarzy odcięli głowę od jego ciała. Inne przekazy mówią, że dostał się do niewoli i stracił głowę dopiero wtedy, gdy odmówił uklęknięcia przed zwłokami mongolskiego wodza.
- Kazimierz II łęczycki 1294
Bywało, że śmierć krewnego na polu walki przynosiła polityczne korzyści innym Piastom. Młodszy brat Władysława Łokietka, Kazimierz, lojalnie wspierał go w zmaganiach z rywalami. Okoliczności jego zgonu mogą jednak zaskakiwać — zginął w starciu z Litwinami. W 1294 roku na Łęczycę uderzył książę litewski Witenes, działając w porozumieniu z księciem mazowieckim. Wraz z 800 zbrojnymi wpadł w tłum wiernych zebranych na Zielone Świątki i urządził rzeź, po czym spustoszył okolice Łęczycy. (Sroka S.A., 1999: s. 219) Ginęli poddani Kazimierza, całkowicie zaskoczeni napaścią. Książę ruszył w pościg za najeźdźcami. Bolesław mazowiecki doprowadził do rozejmu, który dał obu stronom czas na przygotowanie się do decydującego starcia. Bitwa rozegrała się 10 czerwca 1294 roku. Litwini uderzyli nocą na wojsko Kazimierza. Książę poległ, a rycerstwo rzuciło się do ucieczki — część utonęła w Bzurze, pozostali trafili do niewoli. Paradoksalnie ten tragiczny najazd okazał się korzystny dla Łokietka, który przejął ziemię po bracie.
- Jan Luksemburczyk 1346
Władcy polscy, którzy ginęli w bitwach, najczęściej walczyli na terenie własnego państwa albo bezpośrednio w jego obronie. Z Janem Luksemburczykiem było inaczej. Jako sojusznik i przyjaciel Filipa VI, króla Francji, przybył mu na pomoc w wojnie z angielskim Edwardem III i wziął udział w bitwie pod Crécy. Była to jednak pomoc bardziej honorowa niż realna — czeski król był już wtedy całkowicie niewidomy. Francuskie rycerstwo, nieprzygotowane na starcie z ruchliwymi Anglikami dysponującymi skutecznymi łukami i kuszami, poniosło dotkliwą klęskę. (Baszkiewicz J., 1978: s. 149) Zginął również Jan Luksemburczyk, który uparł się, by pozostać na polu walki do samego końca.
- Władysław Warneńczyk 1444
Z realiów Polski dzielnicowej — gdzie władcy dysponowali czasem zaledwie kilkuset kilometrami kwadratowymi — przenosimy się do epoki Jagiellonów. Monarchowie z tej dynastii potrafili zapewniać sobie, a później także swoim dzieciom, po kilka koron. Gdy w Polsce, Czechach i na Węgrzech wygasły dawne rody królewskie, układ sił sprzyjał takim rozwiązaniom. Starszy syn Władysława Jagiełły miał tylko 10 lat, gdy otrzymał koronę polską. Po śmierci Albrechta Habsburga w 1440 roku został także królem Węgier. Warunek był jasny: miał zaangażować się w walkę z napierającą Turcją. Młody, energiczny Jagiellończyk przystał na to bez wahania. Do tego czasu w starciach z Turkami poległo już wielu chrześcijańskich władców, a kolejne ziemie dawnego Bizancjum i okolicznych państw przechodziły pod panowanie muzułmanów.
Podczas krótkiego panowania Węgry odniosły kilka sukcesów militarnych i zawarły pokój w Szegedynie. Najpewniej pod wpływem legata papieskiego Cesariniego młody król zerwał jednak postanowienia traktatu i ponownie ruszył przeciw Turkom. Wyprawa okazała się fatalna: popełniono błędy, które przesądziły o klęsce. Sam Władysław poległ, gdy poprowadził szarżę na polowe umocnienia janczarów osłaniających sułtana. (Karpiński R., 1998: s. 287)
Opowieść o władcach poległych na polu bitwy zaczyna się więc i kończy na tych, którzy ulegli marzeniu o wielkich krucjatach. Henryk próbował przenieść ideę krucjaty na polski grunt w warunkach, które zupełnie do niej nie pasowały. Władysław odwoływał się do koncepcji już częściowo legendarnej, przekonany o własnej przewadze. Działo się to zaledwie 9 lat przed upadkiem Konstantynopola oraz wspomnianego na początku Konstantyna IX Paleologa. To jednak nie zamyka historii starć polskich władców z „niewiernymi” — Turcy dopiero nabierali rozpędu.
Dlaczego polscy władcy ginęli w bitwach
Gdy przyglądamy się polskim władcom poległym na polach bitew, łatwo dostrzec powtarzający się motyw – zderzenie dwóch różnych sposobów prowadzenia wojny. Nawet starcie Francuzów z Anglikami, z pechowym Luksemburczykiem wśród walczących, wygląda jak kolejny wariant tej samej historii. Na jednej arenie spotykają się feudalni rycerze oraz armia oparta na nowszych rozwiązaniach. Anglicy zyskiwali przewagę, bo świadomie zwiększyli rolę piechoty i łuczników. Tatarzy natomiast potrafili używać jazdy w sposób rycerzom zupełnie nieznany. Prusowie i Litwini woleli unikać otwartej bitwy, a zamiast tego wykorzystywali impet i siłę przeciwnika przeciwko niemu.
Nie bez znaczenia były też warunki, w jakich dochodziło do walk. W niemal każdym przypadku władcy, którzy ginęli, nie byli gotowi na spryt i nieoczywiste zagrania wroga. Po pierwsze dlatego, że rycerze walczyli... po rycersku – przynajmniej próbowali – a przeciwnik nie zawsze czuł się związany podobnymi zasadami. Po drugie, niemal za każdym razem byli pewni, że to ich sposób walki jest lepszy i wystarczy do zwycięstwa. Wyjątkiem pozostaje Kazimierz łęczycki, którego rzeczywiście zaskoczono na jego własnym, w gruncie rzeczy niewielkim, terytorium.
W skrócie – polscy władcy najczęściej przegrywali z życiem, bo nie doszacowali przeciwnika i jego możliwości. Po unii z Litwą oraz po wejściu w sojusze z Tatarami sytuacja zacznie się odwracać: to wojska polskie coraz częściej będą zaskakiwać, zwłaszcza zachodnich rywali, działając na bardzo podobnej zasadzie.
Źródła:
- Jan Baszkiewicz, Historia Francji, Ossolineum 1978
- Rafał Karpiński, Władysław III Warneńczyk, w: Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Warszawa 1998, s. 287-294
- Andrzej Marzec, Henryk sandomierski, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 96-97
- Piotr Rabiej, Henryk II Pobożny, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 393-400
- Stanisław A. Sroka, Kazimierz II łęczycki, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 219-220
- Tadeusz Wasilewski, Bolesław IV Kędzierzawy, w: Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Warszawa 1998, s. 98-104
- Józef Włodarski, Zhao Gang, Kontakty Polski z Chinami od XIII do końca XVIII wieku – próba nowego ujęcia, w: Gdańskie studia Azji Wschodniej 2014/15, s. 14-32