Polska doktor Quinn. Oto kobieta, która złamała męski monopol
W XIX wieku medycyna była męskim zajęciem. Dostanie się na studia medyczne, a potem rozpoczęcie praktyki przez kobietę budziło sprzeciw i zgorszenie. Jednak dzięki determinacji i pracowitości Annie Tomaszewicz udało się zmienić postrzeganie tego zawodu. Oto historia polskiej doktor Quinn.
- Marzenie Anny o medycynie
- Podróż do Zurychu
- Kobieta lekarzem? Kto to widział?
- Higiena ratuje życie
- Praca dla społeczeństwa
Marzenie Anny o medycynie
Anna Tomaszewicz urodziła się w 1854 roku. Jej ojciec był oficerem carskiej armii, lojalnym poddanym cara. Matka pochodziła ze zubożałej polskiej szlachty. Małżeństwo, na które jej rodzice zgodzili się w desperacji z powodu braku posagu, okazało się całkiem udane. Różnice polityczne między rodzinami małżonków nie pozwalały im jednak utrzymywać zacieśnionych kontaktów z żadną ze stron, skupili się więc na dzieciach. (Urbanik-Kopeć A., 2020: s. 156) Wszystkim dzieciom zapewnili bardzo dobre wykształcenie na poziomie średnim.
Bracia Anny mogli kontynuować naukę na studiach, jednak kobiety w Królestwie Polskim nie miały takiej możliwości. Jedynym wyjściem było przygotowanie ich prywatnie do egzaminów i wysłanie do szkoły zagranicę. Decydował więc czynnik ekonomiczny.
Anna jeszcze w szkole marzyła o karierze medycznej. Żeby przekonać rodziców musiała jednak użyć drastycznych środków. Kiedy nie pomogły prośby i błagania zamknęła się w swoim pokoju i zaczęła strajk głodowy. Wreszcie kochający rodzice zmiękli i zaczęli myśleć o pieniądzach na studia.
Podróż do Zurychu
Najpierw musieli opłacić prywatnych nauczycieli. Nawet najlepsza pensja dla panienek w Warszawie nie zapewniała edukacji na wymaganym poziomie. Anna musiała też podszlifować łacinę i grekę oraz francuski i niemiecki, żeby móc swobodnie przyswajać wiedzę w tych językach.
Wybór uczelni nie był łatwy. W Imperium Rosyjskim i większości krajów europejskich nie przewidywano regularnych studiów (zwłaszcza medycznych) dla kobiet. Na niektórych uniwersytetach utalentowane panny mogły uczestniczyć w zajęciach jako słuchaczki. Były też kursy albo prywatne nauczanie. Żadna z tych opcji nie zapewniała uprawnień do wykonywania zawodu lekarki.
Jednym z pionierskich uniwersytetów w Europie, który akceptował kobiety obok mężczyzn już w latach 60-tych XIX wieku, była szwajcarska uczelnia Zurychu. W 1867 roku Nadieżda Susłowa jako pierwsza kobieta obroniła tu pracę doktorską z medycyny. (Zahm J.A., 1974: s. 34) Uczelnia zaczęła też przyciągać inne kobiety z Imperium Rosyjskiego. Być może to zadecydowało o wyborze. W 1869 roku Anna Tomaszewicz wyruszyła do Zurychu.
Kobieta lekarzem? Kto to widział?
Podczas studiów wyróżniała się pracowitością i talentem. Wciąż jako studentka, pracowała w roli asystentki psychiatry Edwarda Hitzinga. (Urbanik-Kopeć A., s. 165) Miała więc już spore doświadczenie i uznanie, kiedy w 1877 roku obroniła doktorat. Była na tyle doceniana, że zaproponowano jej pracę w Japonii. Ona jednak wolała wrócić do Warszawy i tu zaczęły się kłopoty.
Po pierwsze Towarzystwo Lekarskie Warszawskie (poza kilkoma wyjątkami) było przeciwne przyznaniu kobiecie prawa do wykonywania zawodu. Po drugie zmieniły się przepisy w Imperium Rosyjskim. W 1876 roku car Aleksander II wydał ukaz zabraniający kobietom studiowania w Zurychu. Tymczasem odrzucenie kandydatury Tomaszewicz wywołało dyskusję w prasie. Po stronie kobiety lekarki zaangażowali się m.in.: Aleksander Świętochowski i Bolesław Prus oraz jej przyszły mąż – Konrad Dobrski. Anna nie poddawała się, musiała jednak szukać innych dróg kariery. Wyjechała do Sankt Petersburga, gdzie mogła podjąć dalsze studia i zdać egzaminy umożliwiające podjęcie praktyki. (Urbanik-Kopeć A., s. 170)
W tym czasie przebywał w Sankt Petersburgu sułtan ze swoim haremem. Poszukiwana była kobieta lekarka, która dodatkowo potrafiłaby władać biegle kilkoma europejskimi językami. Anna spełniała wszystkie wymagania. W takiej sytuacji fakt, że jej dyplom pochodził z zakazanej uczelni w Zurychu zszedł na dalszy plan. Chociaż w Warszawie opinia publiczna nadal była podzielona, teraz Anna miała rosyjski dyplom i pełnoprawne pozwolenie na praktykę.
Higiena ratuje życie
Po powrocie do Warszawy Anna zaczęła od otwarcia prywatnej praktyki lekarskiej. W 1881 roku wzięła ślub ze swoim obrońcą – laryngologiem oraz postępowym redaktorem gazety „Zdrowie” Konradem Dobrskim. Łączyła ich bardziej idea niż silne uczucia. Dzięki mężowi Anna miała dostęp do życzliwych osób, które pomagały jej przełamać niechęć społeczeństwa do kobiet w zawodzie medycznym. Poza tym miała co robić.
Postępowe idee kończyłyby się u niej na deklaracjach. Przede wszystkim działała na rzecz innych. W 1882 roku w Warszawie z powstały przytułki położnicze, umożliwiające opiekę nad rodzącymi kobietami z ubogich domów. Mimo niskiej pensji i strasznych warunków pracy nawet tutaj niechętnie dopuszczano kobiety. Na szczęście pieniądze na przytułki pochodziły od Stanisława Kronenberga, który znał obrońców Anny i podzielał ich poglądy. Żeby umożliwić zatrudnienie lekarki oddał jeden z ośrodków pod opiekę swojej żonie. Dzięki temu oboje mogli podjąć decyzję kto będzie tam pracował. (Kulikowski J., 2009)
Przez następne 30 lat Tomaszewicz-Dobrska była związana ze szpitalem położniczym. Kiedy zaczynała pracować w przytułku nie miała dostępu do bieżącej wody i kanalizacji, w piecach palono węglem. W pomieszczeniach panował więc ciągły zaduch i smród. Lekarka prowadząca była odpowiedzialna za nadzór medyczny i administrację placówki. To oznaczało ciężką pracę, ale też możliwość realizowania pozytywistycznych idei. Po siedmiu latach udało się przenieść przytułek na Żelazną 55, gdzie przynajmniej była woda, więcej przestrzeni i kanalizacja.
W tych warunkach polska doktor Quinn wprowadzała nie tylko higienę (często samodzielnie myjąc pomieszczenia środkami dezynfekcyjnymi), ale nowoczesną pomoc rodzącym. To ona przeprowadziła w 1896 roku pierwsze cięcie cesarskie w Warszawie. (Urbanik-Kopeć A., s. 188) W końcu dzięki jej staraniom poprawiły się warunki i spadła umieralność rodzących.
Praca dla społeczeństwa
Lekarka udzielała się nieustannie w różnych instytucjach. Swoją wiedzę i umiejętności oferowała starszym guwernantkom i nauczycielkom przebywającym w osobnym przytułku. Udzielała się w szwalniach dla dziewcząt, gdzie ubogie panny (poniżej 15 roku życia) szyły i haftowały w zamian za ciepło i wyżywienie. Leczyła też dzieci z biednych rodzin, którym Towarzystwo Kolonii Letnich dla Dzieci oferowało wakacje z wyżywieniem.
Gorące zaangażowanie w sprawy społeczne nie miało odbicia w życiu rodzinnym. Opierając się na własnym doświadczeniu Tomaszewicz uważała, że matka w nie powinna być sama obciążona wychowaniem dziecka. Zamiast zostawiać opiekę i wstępną edukację przemęczonej kobiecie (zwłaszcza pracującej) dziećmi powinno się zająć całe społeczeństwo. (Urbanik-Kopeć A., s. 173) Mało to romantyczne, ale zgodne z pozytywistycznymi ideałami.
Do końca życia Anna Tomaszewicz-Dobrska poświęcała się dla innych. Kiedy zmarła 9 kwietnia 1918 roku, przyjaciele zamiast kupić kwiaty zrobili zbiórkę na bliską sercu lekarki organizację „Kropla Mleka”. Wprowadzona z Francji na grunt polski akcja była kwintesencją wszystkiego o co tak walczyła: zmniejszania śmiertelności niemowląt i rodzących, krzewienia higieny i poprawiania jakości życia młodych matek. Zwłaszcza tych, które nie mogły liczyć na wsparcie bliskich.
Źródła:
1. Alicja Urbanik-Kopeć, Nonsens i lekarz bastard. Anna Tomaszewicz-Dobrska (1854–1918), Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, vol. 29, z.1, 2020, ss. 153-197
2. John Augustine Zahm, Woman in science : with an introductory chapter on woman's long struggle for things of the mind, Cambridge 1974
3. Jerzy Kulikowski, Medycynierka, Polityka 4 listopada 2009 (https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/226843,1,medycynierka.read, dostęp 21.01.2026)