Majątek tego Polaka przewyższał budżety państw. Postawił zamek, który do dziś budzi podziw
Na wzgórzu nad Leksandrówką stoi jeden z najbardziej niezwykłych zamków w Polsce. Przez stulecia był świadkiem wielkiej polityki, magnackiego przepychu, artystycznych eksperymentów i wydarzeń, które z czasem obrosły legendą. Wiśnicz to jednak nie tylko imponująca architektura. To także opowieść o ludziach, którzy kształtowali historię Rzeczypospolitej – od ambitnych Kmitów po potężnych Lubomirskich.
- Od średniowiecznej warowni do magnackiej rezydencji
- Piotr Kmita – człowiek, który chciał dorównać królom
- Lubomirski i rezydencja na europejskim poziomie
- Prywatne miasto
- Pierwsza polska książka kucharska
- Królowa Bona i latający jeńcy
- Z ruin do pomnika historii
Od średniowiecznej warowni do magnackiej rezydencji
Początki zamku sięgają drugiej połowy XIV wieku, kiedy Jan Kmita herbu Szreniawa wzniósł na zalesionym wzgórzu warownię strzegącą okolicznych szlaków. Pierwsze wzmianki źródłowe o obiekcie pojawiają się pod koniec XIV stulecia. Z biegiem czasu zamek przestawał jednak pełnić wyłącznie funkcje obronne. Wraz ze wzrostem znaczenia właścicieli stawał się coraz bardziej reprezentacyjną siedzibą.
Przełom nastąpił na początku XVI wieku za sprawą Piotra Kmity. To właśnie on rozbudował rezydencję do skali odpowiadającej jego politycznym ambicjom. Zamek otrzymał czteroskrzydłowy układ z dziedzińcem, przestronnymi komnatami i charakterystycznymi basztami. Był nie tylko domem jednego z najpotężniejszych magnatów epoki, lecz także miejscem spotkań elit intelektualnych i politycznych Polski „złotego wieku”.
Piotr Kmita – człowiek, który chciał dorównać królom
Piotr Kmita należał do najbarwniejszych postaci XVI wieku. Pełnił najwyższe urzędy państwowe, był wojewodą krakowskim, marszałkiem wielkim koronnym i jednym z najbogatszych ludzi w kraju. Cesarz Karol V nadał mu nawet tytuł hrabiowski. Nic dziwnego, że jego wiśnicka siedziba miała przypominać dwór godny europejskich książąt.
W zamku bywali wybitni humaniści, pisarze i kronikarze. Tworzyli tu między innymi Stanisław Orzechowski, Klemens Janicki i Marcin Bielski. Sam Kmita nie unikał politycznych sporów. Występował przeciw królowi podczas słynnej „wojny kokoszej”, a później sprzeciwiał się małżeństwu Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną. Ostatecznie doszło jednak do pojednania, a królewska para została podjęta właśnie w Wiśniczu.
Lubomirski i rezydencja na europejskim poziomie
Pod koniec XVI wieku Wiśnicz przeszedł w ręce Lubomirskich. Największe piętno odcisnął na nim Stanisław Lubomirski – magnat, którego współcześni określali mianem „królewięcia”. Dysponował majątkiem porównywalnym z budżetami niektórych państw, a jego dwór słynął z niezwykłego przepychu.
To właśnie za jego czasów zamek zyskał obecną, monumentalną formę. Włoski architekt Maciej Trapola przekształcił dawną rezydencję w nowoczesne założenie typu palazzo in fortezza – pałac połączony z twierdzą. Powstały potężne bastiony, reprezentacyjna brama przypominająca łuk triumfalny oraz bogato zdobione wnętrza. Efekt był imponujący: Wiśnicz stał się jedną z najokazalszych rezydencji magnackich w Rzeczypospolitej.
Prywatne miasto
Ambicje Stanisława Lubomirskiego nie kończyły się na przebudowie rodzinnej siedziby. U stóp wzgórza zamkowego założył Nowy Wiśnicz – starannie zaplanowane miasto z rynkiem, ratuszem i kościołem parafialnym. Było to przedsięwzięcie niezwykle nowoczesne jak na realia początku XVII wieku.
Kilka dekad później na sąsiednim wzgórzu stanął również monumentalny klasztor karmelitów otoczony własnymi fortyfikacjami. W rezultacie powstał niezwykły zespół: klasztor, miasto i zamek tworzyły spójną kompozycję widoczną z wielu kilometrów. Historycy architektury do dziś uznają Wiśnicz za jeden z najciekawszych przykładów prywatnego miasta barokowego w Polsce.
Pierwsza polska książka kucharska
Wiśnicz zapisał się także w historii kulinariów. Na dworze Lubomirskich pracował Stanisław Czerniecki, kuchmistrz i autor dzieła Compendium ferculorum. Książka wydana w 1682 roku uchodzi za pierwszą polską książkę kucharską i przez następne stulecia cieszyła się ogromną popularnością.
Z Czernieckim wiąże się również ciekawostka dotycząca ziemniaków. Gdy po odsieczy wiedeńskiej do Rzeczypospolitej trafiły pierwsze bulwy przywiezione z cesarskich ogrodów, kuchmistrz miał eksperymentować z nowym składnikiem, tworząc jedne z pierwszych potraw z kartofli na ziemiach polskich. Choć trudno dziś odtworzyć ich dokładny smak, sam fakt pokazuje, że Wiśnicz był miejscem, gdzie chętnie sięgano po kulinarne nowinki.
Królowa Bona i latający jeńcy
Jak przystało na wielką rezydencję, także zamek w Wiśniczu doczekał się własnych legend. Najsłynniejsza opowiada o tureckich lub tatarskich jeńcach, którzy po bitwie pod Chocimiem mieli zostać zatrudnieni przy budowie fortyfikacji. Według miejscowych podań skonstruowali skrzydła i próbowali odlecieć ze wzgórza zamkowego. Lot zakończył się katastrofą, a miejsca upadku miały zostać upamiętnione kamiennymi kolumnami.
Nie mniej barwna jest historia związana z królową Boną. Jedna z zamkowych baszt nosi jej imię, a legenda głosi, że monarchini przejechała na osiołku po wąskim gzymsie okalającym wieżę. Później miała zachęcać do podobnego wyczynu swoich politycznych przeciwników, tyle że zamiast osła otrzymywali oni konia. Efekt miał być łatwy do przewidzenia. Historycy traktują tę opowieść z przymrużeniem oka, ale od pokoleń stanowi ona część lokalnego folkloru.
Z ruin do pomnika historii
Po szwedzkim potopie zamek nigdy nie odzyskał dawnej świetności. Kolejne wojny, zmiany właścicieli i pożar z 1831 roku doprowadziły go do ruiny. Jeszcze na początku XX wieku wydawało się, że dawna rezydencja może bezpowrotnie zniknąć z krajobrazu Małopolski.
Przełom nastąpił dopiero po II wojnie światowej dzięki pracom prowadzonym pod kierunkiem profesora Alfreda Majewskiego. Wieloletnia rewaloryzacja pozwoliła odtworzyć bryłę zamku, uratować cenne portale, kominki, dekoracje malarskie i sztukaterie. Dziś Wiśnicz należy do najlepiej zachowanych rezydencji magnackich w Polsce i stanowi jeden z najcenniejszych pomników dawnej potęgi Rzeczypospolitej. Trudno o lepsze miejsce, by zobaczyć, jak wyglądały ambicje polskich magnatów w czasach, gdy ich wpływy nierzadko dorównywały królewskim.
Źródła:
- Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
- Majewski A., Zamek w Wiśniczu, Tarnobrzeg 1998.
- https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/resources/33657