Budowali autostradę i trafili na osadę sprzed 2200 lat – coś się nie zgadza
Podczas pozornie zwyczajnych prac archeologicznych towarzyszących budowie czeskiej autostrady D35 wydarzyło się coś, czego nikt się nie spodziewał. Zaledwie kilkadziesiąt kilometrów od polskiej granicy, w okolicach Hradec Králové, spod ziemi zaczęły wyłaniać się ślady ogromnej celtyckiej osady sprzed 2200 lat. I tu pojawia się zaskoczenie: odkrycie nie pasuje do znanego schematu warownego oppidum. Wszystko wskazuje na to, że było to otwarte, pulsujące życiem miejsce, które mogło pełnić rolę kluczowego centrum handlu w samym sercu Europy.
- Otwarta osada Celtów bez murów obronnych
- Monety i bursztyn zdradzają potęgę osady
- Czy osadę w Czechach założyli Bojowie?
- Celtowie w Polsce: nowe odkrycia i skarby
- Nienaruszona osada pod Hradec Králové
Otwarta osada Celtów bez murów obronnych
Gdy myślimy o Celtach, zwykle widzimy oczami wyobraźni potężne, ufortyfikowane osady na wzniesieniach – słynne oppida. Znalezisko w okolicach Hradec Králové całkowicie wywraca ten obraz. Ta rozległa, około 25-hektarowa osada nie posiadała żadnych murów, wałów ani fos. Funkcjonowała jako miejsce w pełni „otwarte” na otoczenie. Taki układ jest wyjątkowo rzadki w przypadku celtyckich ośrodków tej wielkości z okresu lateńskiego.
Dlaczego ma to tak duże znaczenie? Brak umocnień mówi zaskakująco dużo o roli tego ośrodka i o tym, jak bezpiecznie musieli czuć się jego mieszkańcy. Wszystko wskazuje na to, że dominowały tu funkcje gospodarcze – osada działała jak handlowo-rzemieślnicze centrum, w którym liczyła się łatwość przemieszczania się ludzi i towarów, a nie przygotowanie do obrony. Można ją porównać do starożytnej „strefy wolnego handlu”, gdzie kupcy z różnych stron mogli przyjeżdżać bez przeszkód, by handlować i wymieniać dobra. Ośrodek powstał w IV wieku p.n.e., natomiast największy rozkwit osiągnął w II wieku p.n.e. Co istotne, zanikł spokojnie około I wieku p.n.e. – co sugeruje, że przyczyną mogły być przesunięcia szlaków handlowych lub zmiany ekonomiczne w regionie, a nie wojna czy gwałtowny najazd.
Monety i bursztyn zdradzają potęgę osady
To, co archeolodzy wydobyli z ziemi, nie pozostawia złudzeń: osada miała wyraźnie gospodarczy charakter. Największe poruszenie wywołały jednak znaleziska związane z pieniądzem. Natrafiono na setki celtyckich monet ze złota i srebra, a także na stemple mennicze, czyli narzędzia służące do ich wybijania. Jeśli chodzi o liczbę odkrytych monet, to drugie najzasobniejsze stanowisko celtyckie na terenie całych Czech. Tak duże nagromadzenie środków płatniczych jednoznacznie sugeruje, że właśnie tutaj prowadzono handel, domykano transakcje i kumulowano spory kapitał.
O zamożności osady nie świadczą jednak wyłącznie monety. W czasie wykopalisk odsłonięto setki przedmiotów, które pozwalają zajrzeć w codzienność mieszkańców, ich pozycję społeczną i poziom rzemiosła. Znaleziono m.in. bogato zdobione żelazne i brązowe zapinki (dawne „agrafki” spinające ubrania), fragmenty naramienników, dekoracyjne metalowe elementy pasów oraz barwne szklane paciorki. Szczególnie ważne okazały się wyroby z bursztynu bałtyckiego. To namacalny ślad, że osada była istotnym punktem w sieci dalekosiężnej wymiany — najpewniej powiązanym ze słynną Drogą Bursztynową. Równolegle rozwijała się też miejscowa produkcja, na co wskazują odkrycia wysokiej klasy ceramiki, przeznaczonej dla zamożniejszych odbiorców.
Czy osadę w Czechach założyli Bojowie?
Gdy mowa o Celtach na obszarze dzisiejszych Czech, najczęściej jako pierwsi pojawiają się Bojowie. To właśnie od ich nazwy wywodzi się łacińska „Bohemia” – dawne, historyczne miano tych ziem. Bojowie należeli do kluczowych ludów celtyckich w regionie, wyróżniali się sprawną organizacją oraz bogatą kulturą materialną. Nic więc dziwnego, że intuicyjnie to im przypisuje się powstanie tak ważnej osady.
Jednak zespół archeologów, kierowany przez prof. Tomáša Mangela, podchodzi do takich wniosków z dużą rezerwą. Powód jest prosty: na stanowisku nie natrafiono na żadne inskrypcje – napisy, które mogłyby jednoznacznie wskazać, kto naprawdę stał za założeniem osady.
W tej sytuacji klucz kryje się w detalach: sposobie zdobienia biżuterii, kształtach i technologii wyrobu ceramiki oraz w praktykach pogrzebowych (Bojowie na tych terenach często wybierali pochówki szkieletowe, podczas gdy inne grupy stosowały kremację). Odpowiedź na pytanie o pochodzenie mieszkańców może przynieść dopiero długotrwała, porównawcza analiza tych śladów.
Celtowie w Polsce: nowe odkrycia i skarby
Odkrycie w Czechach mocno odbija się echem także w Polsce – i to nie tylko dlatego, że dzieli nas niewielka odległość. Dziś obecność Celtów na ziemiach polskich jest dobrze potwierdzona źródłami i znaleziskami archeologicznymi. Ich osady i enklawy pojawiły się na Dolnym Śląsku już w V wieku p.n.e., a za jeden z najważniejszych punktów o znaczeniu kultowym uchodzi prawdopodobnie Góra Ślęża. O ich realnej sile gospodarczej przypomina choćby sensacyjne znalezisko z Wrocławia-Partynic: magazyn z około 1,5 tony surowego bursztynu, który stanowi mocny dowód na kontrolę części szlaku handlowego tego niezwykle cennego surowca.
Najbardziej zaskakuje jednak to, że najnowsze badania każą patrzeć na zasięg wpływów celtyckich znacznie szerzej niż dotąd. Przełomem stało się odkrycie z 2024 roku na Mazowszu, w Bagienicach Wielkich. Natrafiono tam nie tylko na ślady ufortyfikowanej osady, ale też na wyjątkowy skarb – w tym celtycki hełm z IV wieku p.n.e. Takie znalezisko wyraźnie przesuwa granice naszej wiedzy o wędrówkach i kontaktach Celtów, sugerując, że ich obecność i oddziaływanie na wschodzie były większe, niż przez lata zakładano. Podobnie jak w Czechach, również na ziemiach polskich Celtowie wprowadzali rozwiązania, które można uznać za zalążek „nowoczesnej” gospodarki: to oni jako pierwsi bili monety, a w okolicach Kalisza mogła funkcjonować ich mennica.
Nienaruszona osada pod Hradec Králové
Nie wszystkie duże osady dotrwały do naszych czasów w stanie, który pozwala je w pełni odczytać. Wiele stanowisk zniszczyły późniejsze, intensywne prace rolnicze albo – co bywa jeszcze bardziej dotkliwe – nielegalne „polowania na skarby” z użyciem wykrywaczy metali. Tym, co sprawia, że miejsce w okolicach Hradec Králové jest naprawdę niezwykłe, pozostaje jego znakomity stopień zachowania.
Przez 22 stulecia osada spoczywała pod ziemią niemal nienaruszona – a dla archeologów to sytuacja bliska ideału. Dzięki temu badacze mogli odsłonić i szczegółowo udokumentować całość układu: nie tylko pojedyncze, efektowne znaleziska, lecz również rozmieszczenie domów, pracowni rzemieślniczych oraz ślady budowli interpretowanej jako obiekt o funkcji kultowej. Ten nietknięty „portret przeszłości” daje rzadką możliwość zrozumienia nie tylko co kryło się pod powierzchnią, ale przede wszystkim jak osada działała – przestrzennie i społecznie. Każde domostwo, każdy dół posłupowy i każdy piec dopowiada kolejną część opowieści o codzienności dawnych mieszkańców.
Źródła:
- Kokowski A., Starożytna Polska. Od III wieku przed narodzeniem Chrystusa do końca epoki antycznej, Warszawa 2006.
- https://english.radio.cz/unique-celtic-settlement-discovered-near-hradec-kralove-8856300
- https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/celtyckie-osiedle-sensacja-archeologiczna-lata-w-czechach/
- https://www.livescience.com/archaeology/2-200-year-old-celtic-settlement-discovered-in-czech-republic-and-its-awash-in-gold-and-silver-coins