Pod posadzką katedry we Fromborku odkryto skarb sprzed 200 lat

Gdyby zebrać w jednym miejscu wszystkie tragedie, jakie przez siedem stuleci spadały na Frombork, powstałby katalog grozy. Ogień, oblężenia, krzyżackie wyprawy, szwedzkie rabunki, później sowieckie zniszczenia — cios za ciosem. A mimo to wzgórze nad Zalewem Wiślanym nie ustąpiło. Gotycka katedra wciąż przyciąga spojrzenia, jakby na przekór historii. I jest jeszcze coś: pod jej posadzką nadal kryją się ślady przeszłości, które wychodzą na światło dzienne dopiero teraz — i potrafią zaskoczyć nawet tych, którzy widzieli już wszystko.
- Katedra we Fromborku jako twierdza
- Fromborska katedra opłacała Rzeczpospolitą
- Szwedzi splądrowali Frombork dwa razy
- Frombork Kopernika: miejsce przełomu
- Sekrety krypty we Fromborku odkryte
Katedra we Fromborku jako twierdza
Gdy spoglądamy na fromborskie wzgórze, w pierwszej chwili dostrzegamy katedrę. Wystarczy jednak uważniej przyjrzeć się temu, co ją otacza – murom z blankami, ośmiu wieżom i basztom, bramom z bronami oraz fosom – by zrozumieć, że mamy do czynienia z warownią w pełnym znaczeniu tego słowa. Już dokumenty z XIII wieku nazywały to miejsce łacińskim terminem castrum, czyli „zamek”, i nie było w tym ani krzty przesady. Fromborska katedra od początku rosła jako twierdza, bo w realiach tamtej epoki po prostu nie mogło być inaczej.
Warmia w średniowieczu stanowiła osobliwe „państwo w państwie”. Na jednej trzeciej ziem podbitych przez Krzyżaków najwyższą władzę – zarówno duchowną, jak i świecką – sprawował nie zakon, lecz biskup warmiński. Krzyżacy nigdy nie pogodzili się z istnieniem takiej enklawy. Do tego dochodziły kolejne zbrojne wystąpienia pruskich plemion, które nawet po ostatecznej porażce wciąż mogły znów stać się realnym zagrożeniem. W takich warunkach obronne mury nie były architektoniczną fanaberią – były zwyczajną koniecznością.
Fromborska katedra opłacała Rzeczpospolitą
Fromborska katedra przez stulecia pozostawała jednym z najważniejszych filarów polskości na niespokojnych północnych rubieżach – i to nie tylko w przenośni, ale w zupełnie dosłownym znaczeniu. Do dziś w jej wnętrzu da się wypatrzyć polskie orły oraz herby pozostawione przez kolejnych biskupów warmińskich, którzy urzędowali tu nieprzerwanie od końca XV wieku.
To przywiązanie miało bardzo konkretny wymiar – dało się je przeliczyć na złoto i srebro. Już w 1465 roku kapituła sprzedała katedralne klejnoty, by sfinansować walkę z Krzyżakami. Gdy w 1626 roku wybuchł konflikt ze Szwedami, biskup Michał Działyński polecił przetopić część złotych i srebrnych sprzętów, aby wesprzeć potrzeby Korony. Podczas potopu szwedzkiego na rzecz państwa oddano m.in. złote krzyże, kielichy, lichtarze i pastorały. Fromborska katedra naprawdę płaciła własnym skarbcem za przetrwanie Rzeczypospolitej.

Szwedzi splądrowali Frombork dwa razy
Spośród wszystkich najeźdźców, którzy przez stulecia przewijali się przez Frombork, to właśnie Szwedzi odcisnęli najtragiczniejsze piętno — i to aż dwa razy. W 1626 roku do nieumocnionego miasta wkroczył Gustaw Adolf. Po stronie obrońców stał kanonik Jan Hirtenburg-Pastorius, który zgodził się na kapitulację pod warunkiem, że katedra pozostanie nietknięta. Szwedzi formalnie przystali na te ustalenia. Mimo to jeszcze w trakcie rozmów wtargnęli na dziedziniec i ruszyli z grabieżą. Profanowali ołtarze, niszczyli epitafia i bezczeszczono groby.
Gdy tylko kraj zdołał zebrać środki na naprawę strat, w 1655 roku Szwedzi pojawili się ponownie. Zniknęło wszystko, co przedstawiało jakąkolwiek wartość; w samej katedrze urządzono stajnię, a umocnienia obronne obrócono w ruinę. Do Szwecji wywieziono pamiątki po Koperniku, kolekcje gotyckiej i renesansowej sztuki sakralnej oraz księgozbiór biblioteki kapitulnej. W 1780 roku Stanisław August Poniatowski próbował odzyskać te skarby na drodze dyplomacji — bez skutku. Szwedzi nie zwrócili dosłownie nic. To, co przetrwało z wywiezionych zbiorów, można oglądać w szwedzkich muzeach do dziś.
Frombork Kopernika: miejsce przełomu
Mikołaj Kopernik we Fromborku spędził niemal bez przerwy ponad trzy dekady – od 1510 roku aż do śmierci w maju 1543. Jako kanonik warmińskiej kapituły dysponował własną wieżą w północno-zachodnim narożniku, kupioną za 175 grzywien. Z czasem przystosował jej wnętrze do życia, choć w masywnych murach nadal widać dawne otwory strzelnicze. W korespondencji do przyjaciela nazywał Frombork „najdalszym krańcem ziemi". I właśnie na tym „krańcu” powstało dzieło, które na zawsze odmieniło sposób, w jaki ludzkość myśli o Ziemi i jej miejscu w kosmosie.
Utrwalony przez Jana Matejkę wizerunek stworzył jednak legendę, która niewiele ma wspólnego z faktami. Kopernik nie obserwował nieba z okna wieży – w środku było zbyt ciasno, a podłoga okazywała się zbyt niestabilna. Prawdziwe pomiary wykonywał na ceglanej platformie zwanej pavimentum, w ogrodzie przy zewnętrznej kanonii. Kiedy Krzyżacy zniszczyli to miejsce, astronom najpewniej przeniósł się do dużej bastei – dzisiejszej Wieży Radziejowskiego, do której prowadziły drewniane ganki. Co ciekawe, w 2024 roku archeolodzy wydobyli w tym ogrodzie XVI-wieczny cyrkiel, który mógł należeć do samego Kopernika.
Sekrety krypty we Fromborku odkryte
Fromborska katedra to ogromna nekropolia ukryta pod ziemią. Pod posadzką spoczywają biskupi, kanonicy i osoby świeckie – a najstarsze pochówki sięgają jeszcze czasów pierwszej, drewnianej świątyni. Mikołaj Kopernik został złożony przy ołtarzu Świętego Krzyża, którym za życia się opiekował. Jego szczątki odnaleziono dopiero w 2005 roku, po półtorarocznych badaniach archeologicznych. Przez stulecia mało komu przychodziło do głowy, by szukać go właśnie tam.
Nadal nie udało się natrafić na grób biskupa Łukasza Watzenrodego – wuja Kopernika, dzięki któremu astronom mógł się kształcić i objąć kanonię. Odnalezienie jego szczątków pozwoliłoby definitywnie potwierdzić tożsamość kości astronoma badaniami DNA. Tymczasem prace prowadzone w 2026 roku w krypcie kanoników przyniosły zupełnie inne odkrycia: jedwabne ornaty, poduszki i sutanny, kielichy wykonane z drewna, skóry i papieru, a także krzyże relikwiarzowe. To największy w Polsce zbiór tkanin pogrzebowych z XVIII i XIX wieku. Wszystko zachowało się dzięki niezwykłemu mikroklimatowi krypty – i wciąż czeka na naukowe opracowanie.
Źródła:
- Achremczyk S., Historia Warmii i Mazur. Tom 1: od pradziejów do 1772 roku, Olsztyn 2010.
- https://frombork.art.pl/pl/mikolaj-kopernik-2/
- https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C112614%2Cw-krypcie-kanonikow-w-katedrze-we-fromborku-odnaleziono-jedwabne-ornaty-i
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/frombork-frombork-zespol-katedralny