Ten Polak chciał zjednoczyć Europę. W szkole o nim nie usłyszysz
Unia Europejska budzi dziś mieszane uczucia. Zwłaszcza w obliczu coraz bardziej napiętej sytuacji na świecie. Mało kto pamięta jednak, że jedną z ciekawych postaci, które marzyły o zjednoczonej Europie był polski powstaniec, przyrodnik i wynalazca Wojciech Jastrzębowski. Jak widział wspólnotę narodów naszego kontynentu? Co sądził o jej przeciwnikach? Czy jego propozycje są dziś jeszcze aktualne?
- W powstańczych okopach
- „Wszystkie narody są sobie równymi”
- Cywilizacja, barbarzyńcy i pomysły jak z science fiction
- Przyrodnik i wynalazca
- Co mają drzewa do Europy?
W powstańczych okopach
Wojciech Jastrzębowski urodził się w 1799 roku w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Od dzieciństwa jego pasją były nauki przyrodnicze. Chociaż początkowo studiował budownictwo i miernictwo, po dwóch latach przeniósł się na specjalizację przyrodoznawczą. W 1825 roku skończył studia o takim kierunku i trzy lata później został adiunktem na Uniwersytecie Warszawskim. (Jastrzębowski S., 2024)
Mimo perspektyw udanej kariery naukowej po wybuchu powstania listopadowego 1830 roku dołączył do walczących. Zdecydował się na to, bo uważał, że próba wyzwolenia spod rosyjskiej władzy jest ważniejsza niż kariera naukowa. Został szeregowym artylerzystą.
Jako artylerzysta miał okazję przeżyć jedną z najcięższych bitew powstania – pod Olszynką Grochowską. Mimo przewagi Rosjan Polakom pod dowództwem gen. Chłopickiego udało się wówczas odeprzeć atak na Warszawę. Walki zostały jednak opłacone ciężkimi stratami po obu stronach. (Zajewski W., 1980: s. 295-297)
To wtedy, patrząc na ogrom zniszczenia i śmierć swoich kolegów, Jastrzębowski zaczął pracować nad swoją konstytucją dla Europy, która w rękopisie występuje pod nazwą „Wolne chwile żołnierza polskiego, czyli myśli o wiecznym przymierzu między narodami ucywilizowanymi”. Był to projekt, który łączył ideały oświeceniowe i romantyczne.
„Wszystkie narody są sobie równymi”
Propozycje zjednoczeniowe powstawały w Europie już od późnego średniowiecza. Główną motywacją autorów było zakończenie wojen, które przez wieki niszczyły kraje europejskie i zwiększenie swobody handlowej. Uważano też, że zjednoczenie zapewni większe zdolności obronne. Początkowo był to projekt przypominający dawne sojusze krzyżowców - przeciw muzułmańskiej. Od XVII wieku zaczęto się też obawiać ekspansji Rosji.
Jastrzębowski odwoływał się do ideałów swoich poprzedników. W pierwszym zdaniu konstytucji stwierdzał: „W obliczu Boga i prawa wszyscy ludzie, a zatem i wszystkie narody są sobie równymi”. (Jastrzębowski W.B., Projekt…) To było rewolucyjne stwierdzenie w rozbiorowej rzeczywistości i w czasie rosnących ambicji europejskich mocarstw. Z drugiej strony nasilały się ruchy nacjonalistyczne. Belgowie czy Grecy, podobnie zresztą jak większość Polaków, dążyli do niepodległości i niezależności we własnych krajach.
W swojej konstytucji Jastrzębowski również odwoływał się do idei narodu, ale rozumianej zupełnie inaczej. To narody, nie państwa, miały wybierać swoją reprezentację. Poszczególne narody miałyby wybierać reprezentujących je patriarchów. Natomiast granice mają być zniesione raz na zawsze, bo – zdaniem Jastrzębowskiego – są „główną przyczyną rozlewu krwi europejskiej”. (Jastrzębowski W.B., Projekt...) Jako instytucję ustalającą prawa dla narodów europejskich proponuje Kongres składający się z ich przedstawicieli. Kongres miałby też pełnić rolę władzy wykonawczej i strażnika ustalonych praw w Europie.
Cywilizacja, barbarzyńcy i pomysły jak z science fiction
W Konstytucji autor przeciwstawił cywilizowane narody barbarzyńcom. Przez barbarzyństwo rozumiał m.in. niechęć przystąpienia do przymierza i agresję wobec innych narodów. Ta etykietka wystarczała według Jastrzębowskiego żeby pozbawić kogoś praw europejskich. Również władcy, którzy sprzeciwiali się woli narodu przyłączenia do wspólnoty mogli być obaleni. Z jednej strony piękna idea, z drugiej – jak wszystkie utopie – autorytatywna wobec alternatywnych idei.
Niektóre pomysły Jastrzębowskiego zahaczają wręcz o science fiction i mogłyby posłużyć niejednemu autorowi za inspirację. Jego wizja np. wielka świątynia zbudowana ze zbędnej broni, na terenie której edukowani są synowie patriarchów narodowych, mogłaby się okazać zarówno utopijna jak i dystopijna. Tym bardziej, że istnieć miała również zmilitaryzowana Straż Praw, która zarazem byłaby trzyletnią służbą wojskową dla każdego obywatela. Jednocześnie jednak zniesiona byłaby kara śmierci, a dzieci od małego byłyby wdrażane do potępiania „barbarzyństw” wcześniejszych epok.
Przyrodnik i wynalazca
Wojciech Jastrzębowski to człowiek wszechstronny i pod wieloma względami niezwykły. Po powstaniu nie został zesłany jak wielu jego kolegów, ale musiał się przez jakiś czas ukrywać. Nie mógł już pracować na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim, który na kilka lat został rozwiązany. Zarabiał jako prywatny nauczyciel. Dopiero w 1836 roku został zatrudniony jako profesor Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie. Jako nauczyciel stawiał na praktykę, przede wszystkim poznawanie przyrody podczas długich wycieczek i samodzielne sadzenie drzew przez studentów. Tę pracę zakończył konflikt z nowym rektorem Instytutu. Kariera Jastrzębowskiego nie skończyła się jednak na profesurze. Dzięki wstawiennictwu dawnych studentów został komisarzem leśnym w województwie łomżyńskim. Zajął się zalesianiem podległych mu terenów Czerwonego Boru i Puszczy Białej. Na emeryturze nadal realizował swoją pasję hodując drzewa zagrożone wówczas wyginięciem. Jednocześnie cały czas pisał i wydawał książki przyrodnicze.
Jastrzębowski od młodości wykazywał zdolności techniczne. Jego najciekawszym wynalazkiem był tzw. Kompas Polski. Było to urządzenie, które pozwalało wyznaczać zegary słoneczne na nierównych powierzchniach. Jeden z zachowanych zegarów Jastrzębowskiego można dziś oglądać w warszawskich Łazienkach. (Jastrzębowski S., 2024)
Co mają drzewa do Europy?
Działalność Jastrzębowskiego wydaje się nie mieć nic wspólnego z jego projektem konstytucji. Jednak oba mieszczą się w jego podejściu do świata. Kiedy sadził drzewa zagrożone wyginięciem i odbywał długie wycieczki ze studentami spełniał swoje powołanie. Nie tylko kochał przyrodę i interesował się jej tajemnicami. Chciał czynnie wspierać wiedzę i zrozumienie świata roślin. W podobny sposób podchodził do
Wojciech Jastrzębowski uważał, że nie można kochać swojego kraju jeżeli nie pozna się jego przyrody. Czy to sprzeczne z ponadlokalną wizją wspólnoty narodów? Niekoniecznie. Lokalny patriotyzm wiązał się dla niego z przywiązaniem do rodzinnego kraju, poznaniem go i dbaniem o nie. Kraj nie był państwem ograniczonym kreskami na mapie, ale wyznaczonym przez wspólną troskę mieszkańców o miejsce urodzenia. Wspólnota narodów Europy przede wszystkim miała gwarantować pokój, ograniczenie przemocy, rozwój edukacji. To sprzyjałoby rozwojowi narodów w zgodzie i zapobiegało niepotrzebnej dewastacji przyrody i społeczeństw.
Chociaż konstytucja Jastrzębowskiego nie mogłaby być zrealizowana dziś, ani prawdopodobnie nigdy, jest dokumentem pewnych idei. Wiele z jego propozycji mogłoby nawet dziś inspirować polityków oraz oddolne organizacje w Europie. Zwłaszcza w czasach kiedy nasilają się konflikty między poszczególnymi krajami, a rozczarowani obywatele mają dość międzynarodowych utopii.
Źródła:
1. Wojciech Jastrzębowski, Projekt Konstytucji dla Europy, materiał udostępniony w ramach wystawy Senatu RP (https://senat.edu.pl/assets/Edukacja/EdukacjaEuropejska/Wystawa-Konstytucja-dla-Europy.pdf, dostęp 20.03.2026)
2. Szymon Jastrzębowski, Wojciech Bogumił Jastrzębowski – Humboldt z Poboża, w: „Dzikie życie”, czerwiec 2024 (https://dzikiezycie.pl/archiwum/2024/czerwiec-2024/wojciech-bogumil-jastrzebowski-humboldt-z-poboza, dostęp 20.03.2026)
3. Powstanie listopadowe 1830-1831 : dzieje wewnętrzne, militaria, Europa wobec powstania, red. Władysław Zajewski, Warszawa 1980