Pierwsza programistka świata próbowała pokonać hazard matematyką. Skończyło się katastrofą
Ada Byron od najmłodszych lat nie mogła oderwać myśli od maszyn, które wydawały się robić coś więcej niż tylko wykonywać polecenia. Wszystko zmieniło się, gdy jako nastolatka poznała Charles’a Babbage’a — matematyka i wynalazcę pracującego nad urządzeniem, które wielu uważało za zbyt śmiałe, by mogło kiedykolwiek zadziałać. Jego „myśląca maszyna” wciągnęła Adę bez reszty i na zawsze wyznaczyła kierunek jej ambicji. Dziś mówi się o niej jako o pierwszej programistce w historii. Tylko czy to określenie naprawdę oddaje jej rolę? Kim była Ada Byron, co dokładnie stworzyła i dlaczego do dziś trwa spór o to, jak wielki miała wpływ na narodziny informatyki?
- Dzieciństwo Ady Lovelace po rozwodzie rodziców
- Matematyka kontra wyobraźnia Ady
- Podróż Ady Lovelace i spotkanie Babbage’a
- Pierwsze spotkania Ady z Babbage’em
- Jak Ada Lovelace stworzyła pierwszy program
- Ada Lovelace i pierwszy program komputerowy
Dzieciństwo Ady Lovelace po rozwodzie rodziców
Ada przyszła na świat 10 grudnia 1815 roku. Była jedyną córką romantycznego poety George’a Gordona Byrona oraz aktywnej społecznie arystokratki Annabelli (Anne Isabelle) Milbanke. Ich związek nie był aranżowany, ale bardzo szybko okazało się, że nie ma szans na trwałość. Zaledwie pięć tygodni po narodzinach Ady małżeństwo rozpadło się definitywnie. Wkrótce potem Lord Byron, uwikłany w skandale, opuścił Anglię. Zamieszkał w Grecji, gdzie przyłączył się do powstańców walczących o uniezależnienie się od Imperium Osmańskiego. Zmarł osiem lat później — i już nigdy nie zobaczył swojej córki.
Annabella była zupełnym przeciwieństwem Byrona: spokojna, solidnie wykształcona, a przy tym głęboko religijna i zdyscyplinowana. W takim duchu planowała wychować Adę. Od najmłodszych lat zadbała o znakomitą, wszechstronną edukację córki, jednocześnie trzymając ją pod ścisłą kontrolą i ograniczając kontakty ze światem. Najbardziej obawiała się, że Ada odziedziczy po ojcu rzekomą skłonność do obłędu. Dodatkowo, jako dziecko poety-„skandalisty”, dziewczynka mogła stać się celem salonowych plotek — a Annabella za wszelką cenę chciała ją przed tym uchronić.
Matematyka kontra wyobraźnia Ady
Lady Byron miała dość osobliwe wyobrażenie o tym, które cechy charakteru i pasje córki należy hamować, a które warto pielęgnować. Choć sama często wyjeżdżała — raz w sprawach charytatywnych, innym razem dla podratowania zdrowia — Adę zostawiała pod opieką guwernantki i kota. Równocześnie w listach ganiła ją za zbyt bujną fantazję i nadmierną gadatliwość. (Toole B.A., 1998: s. 31) Była przekonana, że córka przede wszystkim powinna się uczyć: jak najwięcej, możliwie wszechstronnie i bez taryfy ulgowej. Największy nacisk kładła na matematykę, bo — według pani Byron — miała ona skutecznie przytłumiać wyobraźnię dziewczynki.
Dobierała dla niej najlepszych nauczycieli, a guwernantki oraz zaufane przyjaciółki Annabelli miały czuwać nad tym, czy Ada zachowuje się „jak należy” i czy pracuje rzetelnie, bez wymówek.
Paradoksalnie, mimo narzuconych ograniczeń Ada potrafiła przekuć zdobywaną wiedzę i umiejętności w paliwo dla własnej wyobraźni. Z czasem wyszło na jaw, że właśnie matematyka stała się w tym procesie elementem decydującym.
Podróż Ady Lovelace i spotkanie Babbage’a
W 1826 roku lady Byron wyruszyła z jedenastoletnią córką – w towarzystwie guwernantki i grona znajomych – w roczną wyprawę po Europie. Była to epoka, w której coraz głośniej mówiło się o możliwościach maszyn parowych. Adę najmocniej poruszyły parowce pływające po Jeziorze Czterech Kantonów w Szwajcarii. Po powrocie do domu zaczęła snuć marzenia o lataniu. Wymyśliła nawet własny projekt – „latającego konia” ze skrzydłami poruszanymi napędem parowym. (Toole B.A.: s. 25-30) Ten wybitnie steampunkowy zamysł okazał się jednak niezwykle trudny, jeśli nie zupełnie niewykonalny. Tym bardziej że w 1829 roku Ada zachorowała na odrę, a powikłania po chorobie ciągnęły się aż do 1832 roku. Mimo to nie porzuciła całkiem zauroczenia niezwykłymi wynalazkami i światem mechaniki.
Gdy tylko odzyskała nieco sił, została przedstawiona królowej – jak przystało na arystokratyczną pannę wchodzącą w dorosłość. Później zaczęła towarzyszyć matce na przyjęciach i spotkaniach towarzyskich. Podczas jednego z takich wieczorów poznała już wówczas cenionego matematyka i konstruktora – Charlesa Babbage’a.
Pierwsze spotkania Ady z Babbage’em
Kilka tygodni po ich pierwszym spotkaniu Babbage zaprosił Adę wraz z matką do swojego domu. Podczas takich wizyt lubił demonstrować maszynę różnicową i inne własne konstrukcje. Ada była oczarowana urządzeniem, które jej matka określiła mianem „maszyny myślącej”.
Nad projektem pracował już od 1819 roku i udało mu się nawet zdobyć wsparcie finansowe. Mimo to dekadę później maszyna wciąż nie była ukończona, a kontynuowanie prac coraz mocniej obciążało budżet wynalazcy. Wykonanie okazało się znacznie trudniejsze, niż przewidywał na początku. Ada natomiast niemal od razu pojęła budowę i zasadę działania. Wspólna pasja szybko przerodziła się w przyjaźń oraz współpracę, która trwała przez kolejne lata. (Toole B.A.: s. 39, Petzold Ch., 2002: s. 268) Babbage nazywał ją „zaklinaczką liczb”, trafnie podkreślając jej wyjątkową więź z matematyką.
Wieczorne spotkania u Babbage’a nie ograniczały się wyłącznie do rozmów o maszynie różnicowej. Bywała tu śmietanka intelektualna: znakomici matematycy, uczeni (wśród nich Darwin) oraz znane postacie epoki, na przykład pisarz Charles Dickens. Dzięki tym rozmowom Ada krok po kroku rozwijała wiedzę i umiejętności matematyczne, a przy okazji zyskiwała inspirujących znajomych.
W tym samym roku Babbage rozpoczął prace nad znacznie ambitniejszą maszyną analityczną. Gdyby udało się ją zbudować w pełnym kształcie, mogłaby stać się pierwszym komputerem. Projekt zakładał pełną programowalność i uniwersalne zastosowania. Do wprowadzania programów miały służyć karty perforowane – podobne do tych wykorzystywanych w krośnie Jacquarda.
Jak Ada Lovelace stworzyła pierwszy program
Ada, obok imponującej wiedzy, pasji do nauki i śmiałego, nowatorskiego podejścia, w pewnym momencie dała się też wciągnąć w hazard. Wierzyła, że maszyna analityczna mogłaby posłużyć do przewidywania wyników. Praca nad systemem, który miał „gwarantować” wygraną, skończyła się dla niej finansową katastrofą i doprowadziła do bankructwa. Mimo tego niechlubnego epizodu miała niezwykłą zdolność dostrzegania sensu w abstrakcyjnych modelach. Marzyła choćby o tym, by kiedyś opisać działanie ludzkiego mózgu za pomocą matematyki. Wielu z tych planów nie udało się zrealizować, ale to właśnie ona zapisała coś, co dziś uznaje się za pierwszy program komputerowy.
W 1842 roku Ada (już jako mężatka – Lady Lovelace) zgodziła się przygotować tłumaczenie z komentarzem opisu maszyny analitycznej z języka francuskiego. Francuski tekst był zapisem wykładu Babbage’a na uniwersytecie w Turynie, opracowanym przez włoskiego matematyka i polityka – Luigiego Menabreę. To tłumaczenie stało się jednym z najbardziej intrygujących dzieł Lady Lovelace. Ada uzupełniła je obszernymi notami, oznaczonymi literami od A do G, które w praktyce zajęły większą część publikacji. Praca spotkała się z uznaniem, w tym z pochwałami ze strony samego Michaela Faradaya, uznawanego za ojca klasycznej elektrodynamiki. Z perspektywy współczesnej najważniejsza okazuje się nota G. To właśnie tam Ada przedstawiła algorytm pozwalający obliczać liczby wymierne w ciągu Bernoulliego z użyciem maszyny analitycznej. Ten zapis jest dziś powszechnie uznawany za pierwszy program przeznaczony dla komputera.
Ada Lovelace i pierwszy program komputerowy
W epoce lady Lovelace istniały już zalążki wiedzy o tym, jak „układać” instrukcje dla maszyn. Najbardziej znanym przykładem urządzenia sterowanego programem zapisanym na kartach perforowanych było krosno Jacquarda. Ada Byron sięgnęła po cudze pomysły, dołożyła do nich własne, świetne przygotowanie matematyczne i poskładała wszystko w spójną, nową koncepcję. Nie była twórczynią samej idei programowania ani wynalazczynią komputera, ale to właśnie jej przypisuje się autorstwo pierwszego programu komputerowego. Co ważne, większość uczonych jej czasów nie pojmowała, jak naprawdę działa maszyna Babbage’a — i dlatego Babbage ostatecznie nie zdołał zebrać wystarczającego wsparcia, by doprowadzić projekt do realizacji. Ada należała do nielicznych osób, które rozumiały zarówno teorię, jak i praktyczne konsekwencje jego pomysłu. Choć zmarła bardzo młodo (zmagała się z nowotworem), przeszła do historii jako ktoś, kto połączył pierwszy hardware z pierwszym software’em, zanim na dobre zaczęła się era komputerów.
Źródła:
Betty A. Toole, Ada, the Enchantress of Numbers: Prophet of the Computer Age, a Pathway to the 21st Century, Mill Valley 1998
Charles Petzold, Kod – ukryty język sprzętu komputerowego i oprogramowania, Warszawa 2002
History Navigator (blog historyczny Allison), Lady Ada Lovelace: „Enchantress of Numbers”, 19 lutego 2018, https://historynavigator.org/2018/02/19/lady-ada-lovelace-enchantress-of-numbers, dostęp: 10.09.2025