To była najprawdopodobniej największa kolekcja skradzionych dzieł sztuki w historii!
Jego prywatna kolekcja dzieł sztuki liczyła tysiące obiektów – od obrazów mistrzów renesansu po starożytne wazy i rzymskie sarkofagi. Hermann Göring, jeden z najpotężniejszych ludzi III Rzeszy, stworzył swoje „muzeum” w rezydencji Carinhall, wypełniając ją dziełami odebranymi głównie żydowskim rodzinom. Choć sam uważał się za konesera sztuki, był w istocie jednym z największych złodziei w historii.
- Polowanie na dzieła sztuki
- Carinhall: więzienie dla zrabowanych skarbów
- Holenderski skandal. Jak Göring przejął kolekcję Goudstikkera
- Rzeźby bogów i dzbany ze swastykami
- Monuments Men i pościg za zaginionymi dziełami
- Gdzie są zrabowane skarby?
- Kolekcja zbrodniarza
Polowanie na dzieła sztuki
Hermann Göring już w latach 30. wykazywał się apetytem na dzieła sztuki, które początkowo pozyskiwał jako „prezenty” od przemysłowców liczących na przysługi. Jednak prawdziwa skala jego grabieży ujawniła się wraz z wybuchem II wojny światowej. Jako marszałek Rzeszy i bliski współpracownik Hitlera, Göring wykorzystywał swoją pozycję do systematycznego rabowania żydowskich kolekcji w okupowanych krajach.
Specjalnie dla niego działała nawet odrębna jednostka – Devisenschutzkommando, która konfiskowała dzieła sztuki na jego osobiste zlecenie. Göring osobiście odwiedzał paryskie muzeum Jeu de Paume, gdzie przechowywano zrabowane żydowskie zbiory, wybierając najcenniejsze obiekty. Jego kolekcja stała się symbolem nazistowskiego barbarzyństwa ubranego w pozory wyrafinowania.
Carinhall: więzienie dla zrabowanych skarbów
W sercu brandenburskich lasów, około 60 kilometrów od Berlina, Göring wybudował rozległą rezydencję Carinhall. To właśnie tam, w specjalnie zaprojektowanej 34-metrowej Galerii Głównej, eksponował najcenniejsze zdobycze swojej kolekcji. Miejsce to miało być świadectwem jego „kulturalnego wyrafinowania” i potęgi.
W rzeczywistości Carinhall przypominało magazyn pełen trofeów zrabowanych z domów, galerii i muzeów całej Europy. Według szacunków, pod koniec wojny kolekcja Göringa liczyła 1375 obrazów, setki rzeźb, mebli i innych artefaktów, z czego co najmniej połowa pochodziła z grabieży.
Holenderski skandal. Jak Göring przejął kolekcję Goudstikkera
Jednym z najbardziej szokujących przykładów metod Göringa było przejęcie kolekcji żydowskiego handlarza sztuką Jacques'a Goudstikkera. Po niemieckiej inwazji na Holandię w 1940 roku Goudstikker zginął podczas ucieczki, a jego galeria stała się łatwym łupem. Göring pojawił się w Amsterdamie osobiście, zainteresowany bogatymi zbiorami.
Dzięki nielegalnemu mianowaniu jednego z pracowników galerii pełnomocnikiem firmy, Göring „kupił” 1113 skatalogowanych obrazów i artefaktów za niecałe 2 miliony guldenów – zaledwie jedną szóstą ich rzeczywistej wartości. Transakcja, przypominająca pozorowany akt prawny, pozwoliła mu zabrać nawet trzy malowidła sufitowe Gerarda de Lairesse'a, które kazał oderwać od stropu i przetransportować do Berlina. Ten jeden „zakup” wzbogacił jego kolekcję o ponad 780 obrazów.
Rzeźby bogów i dzbany ze swastykami
Choć obrazy stanowiły trzon kolekcji Göringa, nie zabrakło w niej również starożytnych artefaktów. W ogrodach Carinhall ustawiono brązowe kopie słynnych antycznych rzeźb – Apollina, Wenus czy Aresa. Wnętrza zdobiły rzymskie sarkofagi i greckie wazy, które trafiały tam różnymi drogami.
Część antyków pochodziła z żydowskich kolekcji, w tym z paryskich zbiorów Rothschildów. Inne Göring nabywał na rynku sztuki, często przez pośredników. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się u niego motywy lwów – stąd obecność w kolekcji kilku sarkofagów zdobionych wizerunkami tych zwierząt. Co ciekawe, jeden z geometrycznych greckich dzbanów znalazł się w jego zbiorach prawdopodobnie ze względu na dekorację w postaci swastyk – symbolu nazistowskiej ideologii.
Monuments Men i pościg za zaginionymi dziełami
Po klęsce III Rzeszy rozpoczęła się prawdziwa detektywistyczna praca nad odzyskaniem zrabowanych dzieł. Specjalna jednostka aliancka – Monuments, Fine Arts and Archives Section, znana jako „Monuments Men” – podjęła się identyfikacji i rewindykacji tysięcy obiektów. Szczegółowo badali również kolekcję Göringa, tworząc specjalny raport poświęcony jego zbiorom.
Ich praca była niezwykle trudna – w kwietniu 1945 roku Göring nakazał zniszczenie Carinhall, a część kolekcji zdążył wcześniej ewakuować do bunkra pod Norymbergą. Mimo to, alianckim oficerom udało się odzyskać wiele cennych obiektów. Niestety, nie wszystkie trafiły do prawowitych właścicieli – niektóre dzieła przekazano rodzinom nazistów zamiast zwrócić je żydowskim kolekcjonerom.
Gdzie są zrabowane skarby?
Nawet dziś, dekady po wojnie, wiele dzieł z kolekcji Göringa nie wróciło do prawowitych właścicieli. W 2015 roku bawarskie muzeum odkryło, że posiada w swoich zbiorach 72 rzeźby, które należały do nazistowskiego marszałka. Tylko w trzech przypadkach można było wykluczyć rabunek, a pochodzenia 50 obiektów nie udało się ustalić.
To tylko wierzchołek góry lodowej. Sprawę komplikuje fakt, że dzieła sztuki zmieniały właścicieli, były sprzedawane na aukcjach bez odpowiednich ostrzeżeń o ich pochodzeniu, a dokumentacja dotycząca ich proweniencji pozostaje niepełna. Muzea w Niemczech i innych krajach kontynuują prace nad identyfikacją zrabowanych obiektów, często publikując ich zdjęcia w nadziei na dotarcie do rodzin pierwotnych właścicieli.
Kolekcja zbrodniarza
Kolekcja Hermanna Göringa to więcej niż zbiór dzieł sztuki – to materialny zapis nazistowskiego okrucieństwa i hipokryzji. Marszałek Rzeszy, skazany później za zbrodnie przeciwko ludzkości, otaczał się pięknymi przedmiotami odebranymi ofiarom reżimu, którego był współtwórcą. Jego rezydencja Carinhall, choć zniszczona, pozostaje symbolem perwersyjnego mariażu sztuki i barbarzyństwa.
Dzisiejsze wysiłki zmierzające do identyfikacji i zwrotu zrabowanych dzieł to nie tylko kwestia sprawiedliwości, ale też pamięci o ludziach, których życie i dziedzictwo naziści chcieli wymazać. Każdy odzyskany obraz czy rzeźba to przywrócenie cząstki historii tych, którzy padli ofiarą jednej z największych grabieży w dziejach.
Źródła:
- Knopp G., Ludzie Hitlera, Poznań 1999.
- Manvell R., Fraenkel H., Göring, Wrocław 2007.
- https://cupola.gettysburg.edu/cgi/viewcontent.cgi?params=/context/student_scholarship/article/2063/&path_info=Gravenstein_Lost_Art.pdf
- https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/rihajournal/article/view/92769/89351