Najbogatsza panna w Rzeczypospolitej. Posag stał się jej przekleństwem
Historia Halszki Ostrogskiej to opowieść o kobiecie, której życie zostało zdeterminowane przez majątek, jakiego dziś nie sposób sobie wyobrazić. To nie osobowość, ale ogromna fortuna uczyniła z niej przedmiot pożądania najpotężniejszych magnatów i samego króla.
- Zawrotny spadek
- Matka i córka
- Porwanie i przymusowy ślub
- Tragiczna ucieczka
- Królewski wybór
- Złota klatka
- Przekleństwo bogactwa
Zawrotny spadek
Elżbieta, zwana Halszką, urodziła się w listopadzie 1539 roku w Ostrogu. Była dzieckiem pośmiertnym – jej ojciec, książę Ilia Ostrogski, zmarł kilka miesięcy wcześniej, ale w testamencie uznał nienarodzone dziecko za swoją dziedziczkę. To właśnie ten dokument zadecydował o całym jej życiu. Halszka od urodzenia stała się współwłaścicielką jednej z największych fortun ówczesnej Europy. Wraz z matką, Beatą Kościelecką, otrzymała połowę ogromnej spuścizny Ostrogskich.
Gdy jako trzylatka formalnie otrzymała swoje dobra, nikt jeszcze nie przypuszczał, że te miasta i wsie – Połonne, Kropiłów, Cudnów – staną się przyczyną jej życiowej tragedii. Łączny majątek matki i córki liczył 242 mile kwadratowe, co stanowiło obszar niewiele mniejszy od całego województwa poznańskiego. Taka fortuna przyciągała jak magnes, czyniąc z małej Halszki najcenniejszą partię małżeńską Rzeczypospolitej.
Matka i córka
Beata Kościelecka, matka Halszki, była postacią niezwykle barwną. Wychowywana na dworze królowej Bony, słynęła z urody i wykształcenia. Plotkowano nawet, że była nieślubną córką króla Zygmunta Starego. Po śmierci męża to ona przejęła zarząd nad ogromnym majątkiem, a także nad życiem córki. Wychowywała Halszkę w bezwzględnym posłuszeństwie, całkowicie dominując ją psychicznie.
Paradoksalnie, to właśnie determinacja Beaty w ochronie córki (i jej majątku) przed nieodpowiednimi kandydatami przyczyniła się do eskalacji konfliktu. Beata konsekwentnie odrzucała kolejnych pretendentów, szukając idealnego małżeństwa, które zabezpieczyłoby interesy córki. Jej upór sprawił jednak, że sprawa Halszki stała się przedmiotem zainteresowania sejmu, który w 1551 roku przyjął specjalną uchwałę ograniczającą prawa wdów w wydawaniu córek za mąż.
Porwanie i przymusowy ślub
Gdy Halszka miała czternaście lat, jej stryj, książę Wasyl Ostrogski, postanowił wziąć sprawy w swoje ręce. Wraz z księciem Dymitrem Sanguszką, który podobno szczerze kochał dziewczynę, najechali zamek w Ostrogu. Po krwawej potyczce, podczas której zginęło wielu służących, porwali Halszkę i siłą doprowadzili do jej ślubu z Dymitrem.
Ceremonia 6 września 1553 roku była farsą – przerażona Halszka milczała, a odpowiedzi za nią udzielał stryj. Mimo że podobno darzyła Dymitra uczuciem, strach przed matką i trauma porwania sparaliżowały ją całkowicie. Ten akt samowoli wywołał burzę w kraju. Król Zygmunt August, jako prawny opiekun Halszki, nakazał zwrot dziewczyny matce, a Dymitra skazał zaocznie na śmierć i konfiskatę majątku.
Tragiczna ucieczka
Nieugięty Dymitr Sanguszko nie zamierzał jednak oddać ukochanej. W przebraniu, z Halszką udającą pacholę, uciekł do Czech. Ich romantyczna ucieczka szybko zamieniła się w koszmar. Ścigani przez ludzi króla i rodziny Kościeleckich, znaleźli się w pułapce. Dymitr został pojmany w gospodzie pod Pragą, dotkliwie pobity i uwięziony.
Najtragiczniejszy moment nastąpił w nocy z 2 na 3 lutego 1554 roku w Jaromierzu. Marcin Zborowski, który dowodził pościgiem, obawiając się interwencji Habsburgów, kazał zamordować uwięzionego Dymitra. Samowolny akt polskiego magnata na obcym terytorium wywołał międzynarodowy skandal. Halszka, ledwie odzyskana, została odesłana do matki, a jej majątek znów stał się przedmiotem politycznych rozgrywek.
Królewski wybór
Król Zygmunt August, zmęczony ciągłymi sporami o rękę Halszki, postanowił raz na zawsze rozwiązać problem. Wybrał dla niej męża – Łukasza Górkę, wojewodę brzeskokujawskiego i wiernego stronnika monarchy. Beata znów stanowczo się sprzeciwiła, powołując się na prawo zakazujące Polakom z Korony przejmowania dóbr litewskich poślubionych Litwinek.
Król nie dał się jednak przekonać. 16 lutego 1559 roku, na zamku królewskim, odbył się drugi przymusowy ślub Halszki. Tym razem użyto podstępu – odebrano Beacie pierścień rodowy i pokazano go córce jako dowód zgody matki. Halszka, jak zawsze uległa, odpowiedziała: "jeśli to jest księżnej matki mojej wola, tedy jest i moja". Małżeństwo pozostało jednak nieskonsumowane, a Halszka z matką uciekły wkrótce do Lwowa.
Złota klatka
Po dramatycznym oblężeniu klasztoru dominikanów we Lwowie, gdzie Beata próbowała wydać córkę po raz trzeci (za księcia Siemiona Olelkowicza), Halszka ostatecznie trafiła do zamku w Szamotułach, siedziby Łukasza Górki. Przez czternaście lat mieszkała tam w separacji, odmawiając współżycia z mężem. Paradoksalnie, to właśnie wtedy jej życie stało się nieco spokojniejsze.
Choć legenda mówi o okrutnym więzieniu w baszcie i żelaznej masce, źródła historyczne wskazują, że Halszka miała pewną swobodę. Uczestniczyła w oficjalnych uroczystościach u boku męża, wizytowała majątki Górków, uczestniczyła w rekolekcjach w poznańskich klasztorach. Wciąż jednak była pilnowana – jej wartość jako dziedziczki ogromnej fortuny była zbyt wielka, żeby pozwolić jej na prawdziwą wolność.
Przekleństwo bogactwa
Pełną wolność Halszka odzyskała dopiero po śmierci Łukasza Górki w 1573 roku. Trzydziestoczterolatka, choć proszona o rękę przez innych magnatów, nigdy więcej nie wyszła za mąż. Jej krewny, książę Janusz Ostrogski, zabrał ją w rodzinne strony na Ruś, gdzie osiadła w Dubnie.
Ostatnie lata życia spędziła w depresji, zarządzając jednak swoimi dobrami do końca. W testamencie cały majątek przepisała na stryja, Konstantego Wasyla Ostrogskiego, który okazał jej dobroć w ostatnich latach życia. Zmarła w grudniu 1582 roku, a jej dramatyczne losy przetrwały w literaturze, malarstwie i ludowych legendach jako opowieść o kobiecie, której największym przekleństwem okazało się bogactwo.
Źródła:
- Kempa T., Dzieje rodu Ostrogskich, Toruń 2002.
- Kuchowicz Z., Wizerunki niepospolitych niewiast staropolskich XVI – XVIII wieku, Łódź 1974.
- Zagórska S., Halszka z Ostroga. Między faktami a mitami, Warszawa 2006.