To odkrycie zmieniło spojrzenie na Biblię. Dziś tajemnicę próbuje rozwikłać AI
Gdy w 1947 roku beduińscy pasterze szukali zaginionej kozy w pobliżu Morza Martwego, nie mieli pojęcia, że dokonują jednego z najważniejszych odkryć archeologicznych XX wieku. Kamień rzucony do jaskini, odgłos tłuczonego dzbana, a potem siedem starożytnych zwojów – tak zaczęła się historia, która do dziś rozpala wyobraźnię badaczy i miłośników historii.
- Teksty niewidziane przez dwa tysiąclecia
- Dwie ręce przy jednym zwoju
- Podróż w czasie ze sztuczną inteligencją
- Kiedy naprawdę powstała Księga Daniela?
- Długie współistnienie dwóch stylów pisma
- Niezwykła precyzja starożytnych skrybów
- Nowe technologie w służbie historii
Teksty niewidziane przez dwa tysiąclecia
W bibliotece Uniwersytetu w Manchesterze przez ponad dwadzieścia lat spoczywały niewielkie fragmenty pergaminu uznawane za niezapisane. Trafiły tam w latach 50. XX wieku, gdy władze Jordanii przekazały je brytyjskiemu ekspertowi Ronaldowi Reedowi. Naukowcy badali wówczas materiał, z którego wykonano zwoje, skrupulatnie krojąc fragmenty na kawałki. Nikt nie spodziewał się, że te pozornie czyste skrawki skrywają jakąkolwiek treść.
Profesor Joan Taylor z King's College London postanowiła jednak przyjrzeć im się dokładniej. Pod lupą dostrzegła pojedynczą, wyblakłą literę. Sięgnęła po kolejne fragmenty – na niektórych znów pojawiały się ledwie widoczne ślady. Zdecydowała się użyć kamery wielospektralnej, rejestrującej obraz w zakresie fal podczerwonych. Efekt przerósł oczekiwania – na czterech z pięćdziesięciu jeden fragmentów ujawniły się hebrajskie i aramejskie napisy. Najdłuższy z nich, zawierający kilkanaście liter, pozwolił odczytać słowo "Szabat" i najprawdopodobniej odnosi się do biblijnej Księgi Ezechiela.
Dwie ręce przy jednym zwoju
Zwój oznaczony symbolem 1QIsaa to jeden z najcenniejszych manuskryptów w kolekcji. Zawiera kompletny tekst Księgi Izajasza i jest o ponad tysiąc lat starszy od wszystkich znanych wcześniej hebrajskich rękopisów tej biblijnej księgi. Przez lata uczeni zakładali, że powstał on pod ręką jednego skryby. Najnowsze badania przeprowadzone przez zespół z Instytutu Qumran na Uniwersytecie w Groningen podważają jednak to przekonanie.
Naukowcy wykorzystali zaawansowane techniki uczenia maszynowego do analizy charakteru pisma. Algorytm najpierw nauczono odróżniać ślady atramentu od tła, a następnie rejestrować i porównywać poszczególne litery. System wychwycił subtelne różnice w zapisie tych samych znaków, co sugeruje udział dwóch skrybów o bardzo podobnym stylu. Na poparcie tej tezy wskazuje również miejsce łączenia dwóch arkuszy pergaminu pod koniec 27. kolumny tekstu – właśnie tam, gdzie zdaniem badaczy nastąpiła zmiana piszącego.
Podróż w czasie ze sztuczną inteligencją
Dotychczasowe datowanie zwojów opierało się głównie na analizie paleograficznej, czyli badaniu stylu pisma, oraz na pomiarach radiowęglowych przeprowadzonych w latach 90. Te ostatnie mogły jednak być niemiarodajne – w latach 50. konserwatorzy używali oleju rycynowego do odczytywania manuskryptów, co mogło zafałszować wyniki. Międzynarodowy zespół pod kierunkiem prof. Mladena Popovicia postanowił ponownie zmierzyć wiek próbek, tym razem po dokładnym oczyszczeniu ich z konserwantu.
Równolegle naukowcy opracowali model sztucznej inteligencji nazwany Enoch, który analizuje kształty liter na cyfrowych obrazach. Po wytrenowaniu na manuskryptach o znanym wieku, AI w 85 procentach przypadków trafnie określała datę powstania kolejnych zwojów, często zawężając przedział czasowy bardziej precyzyjnie niż tradycyjne metody. Co najważniejsze, badanie wykazało, że wiele rękopisów jest starszych, niż dotąd sądzono.
Kiedy naprawdę powstała Księga Daniela?
Szczególne znaczenie mają wyniki dotyczące manuskryptu 4Q114, zawierającego fragmenty Księgi Daniela. Paleografowie datowali go wcześniej na koniec II wieku p.n.e. – a więc na okres około pokolenia po powstaniu samej księgi. Nowa analiza przesuwa tę datę wstecz, sugerując, że badany odpis mógł powstać za życia autora biblijnego tekstu.
Również kopia Księgi Koheleta, jak wynika z analizy AI, pochodzi z czasów, gdy żył jej przypuszczalny autor. Te ustalenia mogą mieć daleko idące konsekwencje dla badań nad historią powstawania ksiąg biblijnych. Oznaczają bowiem, że proces ich redakcji i spisywania mógł wyglądać inaczej, niż przyjmowano, a same teksty krążyły w obiegu znacznie wcześniej.
Długie współistnienie dwóch stylów pisma
Badania z wykorzystaniem sztucznej inteligencji przyniosły jeszcze jedną ważną obserwację. Analiza stylów pisma hasmonejskiego i herodiańskiego, które dotąd uznawano za następujące po sobie w czasie, wykazała, że oba współistniały ze sobą przez znacznie dłuższy okres. To odkrycie podważa dotychczasowe założenia dotyczące chronologii i zmusza do przewartościowania wielu wcześniejszych ustaleń.
Co więcej, skoro wiele manuskryptów powstało przed zasiedleniem samego Qumran, które datuje się na około 125 rok p.n.e., oznacza to, że trafiły one do jaskiń z zewnątrz. Hipotezę tę potwierdzają również zapisy starożytnych historyków – Euzebiusz z Cezarei i Epifaniusz wspominali o odkrywaniu w okolicach Jerycha zwojów ukrytych w glinianych naczyniach.
Niezwykła precyzja starożytnych skrybów
Wśród ponad 900 rękopisów znalezionych w jedenastu grotach około 233 to manuskrypty biblijne. Co ciekawe, aż 60 procent z nich wykazuje zgodność z tekstem masoreckim, który przez stulecia stanowił podstawę żydowskiej tradycji biblijnej. Około 5 procent pokrywa się z grecką Septuagintą, a kolejne 5 procent potwierdza wariant samarytański.
Pozostałe manuskrypty reprezentują tekst charakterystyczny wyłącznie dla wspólnoty z Qumran lub nie dają się przyporządkować do żadnego ze znanych wariantów. Ta różnorodność świadczy o tym, że w starożytnym judaizmie funkcjonowały równolegle różne tradycje tekstu biblijnego, a skrybowie pracowali z niezwykłą starannością, choć nie zawsze według jednolitych wzorców.
Nowe technologie w służbie historii
Badania nad zwojami znad Morza Martwego doskonale pokazują, jak nowoczesne technologie zmieniają oblicze nauk historycznych. Uczenie maszynowe, obrazowanie wielospektralne, zaawansowana analiza statystyczna – to narzędzia, które pozwalają wydobyć informacje niedostępne dla poprzednich pokoleń badaczy.
Dzięki nim możliwe staje się nie tylko dokładniejsze datowanie manuskryptów, ale także identyfikowanie poszczególnych skrybów, a nawet odczytywanie tekstów niewidocznych gołym okiem. Każde takie odkrycie przybliża nas do zrozumienia, jak wyglądała praca nad świętymi księgami dwa tysiące lat temu i jakie tajemnice wciąż skrywają starożytne zwoje.
Źródła:
- Fitzmyer J.A., 101 pytań o Qumran, Mogilany 1997.
- https://przekroj.org/swiat-ludzie/kumaci-z-qumran/
- https://rbl.ptt.net.pl/index.php/RBL/article/view/3700
- https://www.theguardian.com/science/2025/jun/04/many-of-dead-sea-scrolls-may-be-older-that-thought-experts-say