Niewiarygodne, co naprawdę rozbiło Czechosłowację. To nie były różnice kulturowe
Czechosłowacja była tworem XX stulecia. Data jej upadku jest jeszcze jednym dowodem na to, że XX wiek był krótkim stuleciem. Świat, który uformowany został po I wojnie światowej, ostatecznie upadł na początku lat 90-tych. Podział na Czechy i Słowację nigdy nie był jednak czymś oczywistym. Przyjrzyjmy się jak właściwie doszło do rozpadu Czechosłowacji.
- XX wiek a niezależność Słowacji
- Czechosłowacja po upadku ZSRR
- Jedna historia, dwa państwa?
- Współpraca czy niezależność
- Upadek jednego państwa
- Czechosłowacja w pamięci Czechów i Słowaków
XX wiek a niezależność Słowacji
Na początku pokrótce przedstawię opis sytuacji Czech i Słowacji w XX wieku.
Uformowanie i rozpad Czechosłowacji były jednymi z kamieni milowych minionego stulecia. Początek Czechosłowacji to czasy formowania się młodych państw po rozpadzie trzech cesarstw: Rosyjskiego, Austro-Węgierskiego i Niemieckiego.
W 1918 roku największe znaczenie dla Słowacji miała wspólna baza etniczno-kulturowa. Ten obszar nigdy nie był samodzielnym państwem i przed wcieleniem do Austro-Węgier stanowił część monarchii węgierskiej. Zamieszkiwała go jednak w większości ludność słowiańska. Po rozpadzie Austro-Węgier została wcielona do wspólnego państwa czesko-słowackiego. Jednak razem z ziemiami etnicznie słowiańskimi wcielono sporo ziem zamieszkiwanych przez większość węgierską oraz mieszaną. Prowadziło to w dwudziestoleciu międzywojennym do konfliktów z Węgrami. Na krótko doprowadziło to nawet do powstania Słowackiej Republiki Rad w 1919 roku.
W 1938 roku hitlerowskie Niemcy dokonały aneksji tzw. Kraju Sudetów. Polska zajęła Zaolzie, a Węgry południową Słowację i Ruś Zakarpacką. 15 marca 1939 roku powstały państwa kontrolowane przez III Rzeszę – Protektorat Czech i Moraw i Pierwsza Słowacka Republika.
Nic dziwnego, że po II wojnie światowej proklamowano Trzecią Republikę Czechosłowacką. Rozdzielenie państw słowackiego i czeskiego za bardzo kojarzyło się z węgierskim i niemieckim nacjonalizmem. W 1948 roku władzę przejęli komuniści. Powstała Socjalistyczna Republika Czechosłowacka.
Czechosłowacja po upadku ZSRR
Przekształcenia ustrojowe w Czechosłowacji po 1989 roku przeszły pod nazwą aksamitnej rewolucji. W wyniku masowych protestów, trwających przez cały listopad 1989 i negocjacji w następnym miesiącu prezydentem został Vaclav Havel – pisarz opozycjonista. Z konstytucji wykreślono zapis o przewodniej roli partii. W ciągu następnego roku państwo przekształciło się w demokrację parlamentarną.
Kiedy nastąpił upadek ZSRR (1991), powrócił temat rozdzielenia dwóch państw. Mimo braku poparcia ze strony większości społeczeństwa. Wielu Czechom i Słowakom w zupełności wystarczała suwerenność w ramach federacji. Jednak politycy Vaclav Klaus (Czechy) i Vladimir Mečiar (Słowacja) dążyli do rozdzielenia obu państw.
Niektórzy zarzucali Klausowi i Mečiarowi zbyt wygórowane ambicje. Wzajemna niezależność dawała każdemu z nich władzę w osobnym państwie. Jeżeli to prawda, to pojawia się pytanie: Czy aksamitny rozwód był nieuniknionym następstwem aksamitnej rewolucji? A może jeszcze jedną oznaką kończącego się XX wieku?
Jedna historia, dwa państwa?
Rozpad Czechosłowacji nastąpił w dwa lata po rozpadzie Związku Radzieckiego i Jugosławii. Toczył się spór o niezależność Północnej Macedonii od Grecji. Kolejne lata przyniosły dalsze podziały w byłych państwach socjalistycznych. Podobnie wyglądała sytuacja w azjatyckich republikach poradzieckich.
Słowację i Czechy wiele łączyło:
- Wspólne państwo Wielkomorawskie w średniowieczu
- Prawie identyczny język i duże podobieństwa kulturowe
- Czechosłowakizm – nurt zapoczątkowany jeszcze w XIX wieku i kontynuowany na początku XX wieku
- Wspólne państwo w latach 1918-38 oraz 1945-1992
Jednak niektóre różnice mogły prowadzić do podziału. Czesi byli głównie agnostykami. Jeżeli w coś wierzyli to pod skrzydłami kościoła husyckiego lub protestanckiego. Słowacy są przeważnie katolikami. Nie bez znaczenia były różnice kulturowe. Czechy od średniowiecza były silnie związane z Europą Zachodnią. Cesarze z rodu Luksemburgów uważali Pragę za swoją stolicę. Słowacja była natomiast mniej znaczącą prowincją dla każdego królestwa, które zagarnęło te ziemie. Obawiano się również, że różnice gospodarcze doprowadzą do starć i wzajemnych oskarżeń. Suwerenność każdego z państw dawała możliwość samodzielnego zarządzania lokalną gospodarką.
Nawet jeśli rzeczywiście Klaus i Mečiar realizowali własne ambicje, to mieli się do czego odwołać doprowadzając do aksamitnego rozwodu.
Formalną datą podziału jest 31 grudnia 1992. Z dniem 1 stycznia rozpad Czechosłowacji stał się politycznym faktem.
Współpraca czy niezależność
Wielu polityków i duża część społeczeństwa do dziś jest zawiedziona upadkiem Czechosłowacji. Formalny opis przebiegu rozdzielenia obu państw nie oddaje emocji, które się za tym kryły. Do dziś Czesi i Słowacy stawiają na współpracę.
Gorącym orędownikiem zachowania jednego państwa był Aleksander Dubček, jedna z głównych postaci przewrotu w 1968 roku. Słowak z pochodzenia. Do rozpadu nie chciał też dopuścić prezydent Havel.
Niektóre przyczyny podziału wydają się dziś absurdalne. Tak można patrzeć na słynną wojnę o myślnik. Po 1989 roku toczyła się walka o to czy nazwę Republika Czecho-Słowacka pisać z myślnikiem czy bez myślnika. Nie chcę tu wchodzić w szczegóły, ale przypominało to trochę kłótnie rozpadającego się małżeństwa. Z opisu sporu nie wynika jednak, żeby prowadził do aksamitnego rozwodu. Większe znaczenie miała tu chyba interpretacja i rozdmuchanie sporu przez zwolenników rozpadu Czechosłowacji.
Upadek jednego państwa
Konsekwencje drobnych sporów okazały się większe niż przewidywano. A może dokładnie na takie zakończenie były obliczone. W każdym razie z datą 1 stycznia 1993 Czechosłowacja przestaje istnieć. Można mówić o upadku pewnej idei. Dla państw, które doszły do suwerenności, zmiany były bardziej symboliczne niż rzeczywiste. Jednak pozostał niesmak wśród obywateli. W całej tej historii nikt ich nie zapytał o zdanie.
Formalne konsekwencje ogłoszenia niezależności dwóch państw to:
- Zmiana nazewnictwa – powstała Republika Słowacka i Republika Czeska
- Zmiana flag – Czechy zachowały dawną flagę Czechosłowacji, Słowacja zyskała własną flagę z herbem na tle trzech poprzecznych pasów (białego, niebieskiego i czerwonego)
- Nowe stolice – stolicą Czech pozostała Praga, stolicą Słowacji jest Bratysława
- Dwie konstytucje – każdy kraj zyskał własną
Poza tym z poważnymi konsekwencjami dla Słowacji wiązało się oddzielenie od gospodarki czeskiej. Czechy zyskały, bo odpadło im wspieranie finansowe biedniejszych sąsiadów. Słowacy zostali ze słabiej rozwiniętą ekonomią, rozbudowaną mniejszością romską i węgierską. W skarb państwa dostał 1/3 wspólnego majątku.
Czechosłowacja w pamięci Czechów i Słowaków
Nawet dziś nie wszyscy Czesi i Słowacy pogodzili się z konsekwencjami podziału. Przyglądając się sondażom widzimy, że tylko 1/3 obywateli byłej Czechosłowacji jest zadowolona z obecnej sytuacji. Chociaż mniejszość zyskała na niezależności obu państw, to brakuje silnej motywacji, usprawiedliwiającej taki stan rzeczy.
Czesi i Słowacy mają dość duży sentyment do czasów wspólnego państwa. W pamięci jest nie tylko SRC, ale przedwojenna, niepodległa Czechosłowacja. Rocznicę jej powstania – 28 października – obchodzi się w Czechach do dziś.
Mimo sentymentów nikt nie mówi o powrocie do wspólnego państwa. Na razie w Europie nie zanosi się na poważne zmiany. Jeżeli już to na ucieczkę kolejnych krajów z UE. Ciągle tendencja do podziałów jest silniejsza. Czechosłowacja pozostanie więc pewnie kolejną kartą z przeszłości Europy Środkowej.
Źródła:
- Edward Czapiewski, Jakub Tyszkiewicz, Historia powszechna. XX wiek, PWN 2020
- Andrzej Chwalba, Historia powszechna 1989-2011, PWN 2011
- Jerzy Tomaszewski, Historia państw świata w XX wieku. Czechosłowacja, Wydawnictwo TRIO 1997