Miał 24 lata, gdy dostał niemal nieograniczoną władzę. To, co zrobił później, przerażało Rzym

Gdy młody Kaligula sięgnął po władzę w imperium, Rzym odetchnął z ulgą. Po latach strachu i ponurych rządów znienawidzonego Tyberiusza ludzie chcieli wierzyć, że wreszcie nadchodzą lepsze czasy. Pierwsze tygodnie tylko podsycały tę nadzieję — wyglądało na to, że nowy cesarz przywróci porządek i sprawiedliwość. A potem coś zaczęło się zmieniać. Niewidoczna granica została przekroczona, a decyzje Kaliguli stawały się coraz bardziej niepojęte. Skandale, rozpusta i okrucieństwo narastały w takim tempie, że Rzymianie szybko zrozumieli: ich wybawca może okazać się największym koszmarem. Co dokładnie zrobił, że jego imię stało się synonimem szaleństwa i tyranii?
- Dzieciństwo Kaliguli nad Renem
- Upadek Agrypiny i los młodego Kaliguli
- Kaligula: zemsta i droga do tronu
- Młodość Kaliguli na dworze Tyberiusza
- Kaligula: od nadziei do terroru
- Upadek Kaliguli: spiski i zamach
- Kaligula: tragedia, która stworzyła tyrana
Dzieciństwo Kaliguli nad Renem
Najmłodszy syn rzymskiego wodza Germanika przyszedł na świat w 12 roku n.e. jako Gaius Iulius Caesar Augustus Germanicus. Był to 39. rok rządów Oktawiana Augusta — okres względnie spokojny dla młodego jeszcze cesarstwa. Spokój nie oznaczał jednak bezruchu: granice przesuwały się dalej, a na rubieżach potrzebowano coraz więcej żołnierzy. Dla ludów germańskich nie był to czas wytchnienia.
Wkrótce po narodzinach Gajusza cała rodzina, razem z legionami, przeniosła się nad Ren, gdzie należało utrzymać porządek i dyscyplinę. To właśnie Germanik potrafił opanować bunt w rzymskich szeregach i jednocześnie kontynuować wyprawy podbojowe (por. - Jaczynowska M., 1995: s. 229)
To tam rodzina spędziła swoje najlepsze lata — i zapewne jedyny naprawdę beztroski okres w życiu przyszłego cesarza. Najmłodszy syn Germanika był oczkiem w głowie rodziców, a żołnierze darzyli go wyjątkową sympatią. Właśnie wtedy przylgnęło do niego przezwisko Kaligula, czyli „bucik”. Chłopca ubierano w strój legionisty skrojony na jego miarę, z maleńkimi sandałami „caligae”, charakterystycznymi dla rzymskich żołnierzy. (Swetoniusz, 2002: s. 6)
W 14 r. n.e. zmarł cesarz August, a władzę przejął Tyberiusz — wuj Germanika i zarazem jego adoptowany ojciec. Przez małżeństwa, więzy krwi oraz adopcje rodzina Kaliguli stała się zbiorem potencjalnych następców tronu. To, co dla ambitnych mogło wyglądać jak wyróżnienie, w praktyce częściej przynosiło zagrożenie niż realne korzyści.
Kaligula miał zaledwie siedem lat, gdy w 19 r. n.e. zmarł jego ojciec. Swetoniusz twierdził, że Germanik został otruty na rozkaz panującego wówczas Tyberiusza. Taki scenariusz nie jest niemożliwy, zwłaszcza że Germanik cieszył się ogromną popularnością w całym imperium, a po śmierci Augusta legiony próbowały wynieść go na tron cesarski. Po jego odejściu wdowa Agrypina, wraz z sześciorgiem dzieci, wróciła (na swoje nieszczęście) do Rzymu.
Upadek Agrypiny i los młodego Kaliguli
W Rzymie Agrypina popadła w ostry spór z Tyberiuszem. Cesarz konsekwentnie odmawiał jej zgody na ponowny ślub, obawiając się, że nowy mąż mógłby stać się politycznym konkurentem. W 29 roku postawiono jej zarzut zdrady i wraz z najstarszym synem, Neronem, wysłano ją na wygnanie. Neron najpewniej odebrał sobie życie. Drugi z braci, Druzus, rok później został uwięziony na podstawie podobnych oskarżeń (faktycznie knuł przeciw Tyberiuszowi z senatorem Sejanem – por. Potter D., 2013: s. 48). W 33 r. zmarł z głodu. W tym samym roku taki sam los spotkał ich matkę, Agrypinę.
W tym czasie Tyberiusz powierzył Kaligulę opiece babek – najpierw Liwii, a po jej śmierci Antonii Młodszej. Sam cesarz przeniósł się wtedy na Capri, z dala od rzymskich intryg. W 31 roku ściągnął pod swoją bezpośrednią kuratelę bardzo młodego Gajusza Kaligulę. Nie zgładził go, jak jego braci. Darował życie także trzem jego siostrom. Wobec ostatniego syna Germanika miał jednak zupełnie inne plany.
Kaligula: zemsta i droga do tronu
Patrząc na wszystko, co spotkało Kaligulę i jego najbliższych, trudno się dziwić, że w głowie młodego Gajusza mogła kiełkować chęć odwetu na starym cesarzu. (por. - Swetoniusz: s. 7) Ostatnie lata nauczyły go jednak jednego: zamiary trzeba umieć ukrywać. Nie chciał przecież skończyć tak jak jego bracia i matka.
Choć Kaligula rozważał zgładzenie Tyberiusza, nie mamy pewności, czy to właśnie on stał za śmiercią władcy. Chętnych do pozbycia się cesarza — czy to z ambicji, czy z nienawiści — było więcej. Syn Germanika uchodził za człowieka bystrego i zdyscyplinowanego: potrafił zagrać rolę posłusznego wnuka i dzięki temu zyskał coś więcej niż samą satysfakcję z zemsty. Tyberiusz w testamencie wskazał dwóch następców: Kaligulę oraz swojego biologicznego wnuka, Tyberiusza Gemellusa. W zamyśle cesarza mieli rządzić wspólnie. Tyle że do spełnienia tej woli nie doszło. Po śmierci Tyberiusza w 37 roku, w okolicznościach budzących podejrzenia (zasłabł i wkrótce zmarł), ówczesny prefekt pretorianów Makron doprowadził w Senacie rzymskim do unieważnienia cesarskiego testamentu. Za jedynego następcę uznano Gajusza Kaligulę.
Młodość Kaliguli na dworze Tyberiusza
Zanim przejdę dalej do losów Kaliguli, warto na moment zatrzymać się przy świecie, w którym dorastał. W młodym wieku brutalnie stracił niemal całą rodzinę, a niedługo później znalazł się na dworze człowieka, z którego decyzjami wiązano ich śmierć.
Tyberiusz po kilku pierwszych latach rządów w Rzymie odsunął się od spraw publicznych i w 26 r. przeniósł się na Capri. Realną kontrolę nad stolicą oddał w ręce prefekta pretorianów Sejana. (Potter D.: s. 47) Sejan od dawna uchodził za zaufanego domu cesarskiego, a Tyberiusz wspierał się na nim jeszcze wtedy, gdy sam przebywał w Rzymie. Nazywał go nawet swoim „partnerem w pracy” (Socius Laborum), a w 18 r. sprowadził siedzibę gwardii pretoriańskiej do miasta. Ten krok dodatkowo umocnił pozycję Sejana jako prefekta. W 26 r. w praktyce przejął ster nad miastem i państwem. Po śmierci Liwii, matki Tyberiusza i ostatniej osoby zdolnej w jakimś stopniu go powstrzymywać, ruszyła fala rozpraw z przeciwnikami politycznymi. Właśnie na ten okres przypada zesłanie i śmierć dwóch braci oraz matki Gajusza. Sejan liczył, że pozbędzie się kolejnych kandydatów z linii julijskiej i dzięki adopcji sam zajmie ich miejsce. Ostatecznie jednak utracił zaufanie Tyberiusza. W 31 r. oskarżono go o zdradę i stracono. Jego stanowisko przejął następny prefekt pretorianów – wspomniany wcześniej Makron.
Dworskie spiski i walka o cesarski tron to materiał na osobne tomy. Warto jednak mieć z tyłu głowy, w jakiej atmosferze dorastał przyszły władca.
Tymczasem krążyły pogłoski, że Tyberiusz w pałacu na Capri prowadził życie pełne rozpusty. Nie wszyscy autorzy traktują te relacje jako wiarygodne. Mimo to w jego otoczeniu mogło dochodzić do perwersji i aktów okrucieństwa. Rzymscy historycy – szczególnie Swetoniusz – chętnie powtarzali plotki i z upodobaniem opisywali najbardziej osobliwe dewiacje cesarzy, zwłaszcza z dynastii julijsko-klaudyjskiej. Współcześnie ich barwne opowieści o rozwiązłości rządzących czyta się z ostrożnością. A jednak coś musiało leżeć u podstaw tych historii. Wśród zarzutów pojawiają się m.in. molestowanie dzieci oraz zrzucanie ze skał każdego, kto naraził się cesarzowi. (Molenda J., 2020: s. 35) W takich realiach nietrudno zrozumieć, dlaczego Kaligula wolał udawać potulnego, niegroźnego młodzieńca. Jednocześnie było to dla niego jedyne miejsce, w którym mógł podpatrywać, jak wygląda władza – i jak w praktyce „staje się” cesarzem.
Kaligula: od nadziei do terroru
Gajusz nie znosił swojego przezwiska. Od dawna nie był już dzieckiem w małych bucikach — wyrósł na człowieka, który realnie sięgał po najwyższą władzę. Być może ta niechęć była tym silniejsza, że w chwili, gdy los wyniósł go na szczyt, wciąż był bardzo młody. Miał tylko 24 lata, gdy przy wsparciu Makrona został cesarzem. Rządy obejmował w atmosferze powszechnego uniesienia wśród rzymskiego ludu. Jak wspomniałam, jego ojciec cieszył się ogromną sympatią, podczas gdy Tyberiusz budził powszechną odrazę. Nic więc dziwnego, że w dniu koronacji tłumy szczerze wiwatowały na cześć syna Germanika.
Pierwsze miesiące rządów Gajusza Kaliguli zapowiadały się zaskakująco dobrze. Sprowadził z wygnania politycznych przeciwników poprzednika, unieważnił oskarżenia o zdradę z czasów Tyberiusza, a przy tym ukarał część sprawców nadużyć seksualnych. Wymownym, niemal teatralnym gestem było też osobiste sprowadzenie prochów matki i brata oraz złożenie ich w rodzinnym mauzoleum Augusta. (Molenda J.: s. 53)
Nadzieje na spokojne panowanie prysły, gdy w listopadzie 37 roku Kaligula ciężko zachorował. Nie można wykluczyć, że padł ofiarą trucizny. Pojawiają się też opinie, że — niezależnie od przyczyny — choroba mogła pozostawić po sobie uszkodzenia mózgu, które wpłynęły na jego późniejsze decyzje i zachowanie. Równie możliwe, że przestraszony własną nagłą słabością uświadomił sobie, ilu ma wokół siebie wrogów. Wtedy zmienił sposób rządzenia. Najpierw zaczął usuwać z otoczenia wszystkich, których uznał za podejrzanych. Kazał zgładzić kuzyna i niedoszłego współwładcę Tyberiusza Gemellusa, teścia Marka Juniusza Silanusa oraz jego brata. Być może otruł także jedyną żyjącą jeszcze babkę — Antonię Młodszą. Nawet dwie z jego sióstr skazano na wygnanie (trzecia zmarła na gorączkę w 38 r.). Gniew cesarza dosięgnął również dawnego sprzymierzeńca, Makrona, który w 38 roku został zmuszony do samobójstwa.
Upadek Kaliguli: spiski i zamach
Niełatwo rozstrzygnąć, czy „szaleństwo” cesarza miało realne, kliniczne podłoże, czy raczej było demonstracją młodego władcy, który chciał wymusić posłuch strachem. W 39 roku popadł w otwarty spór z Senatem, zaczął widzieć zdradę wszędzie wokół i kolejnych senatorów oskarżał o spiski. Wyciągał też dawne zarzuty jeszcze z czasów Tyberiusza. Równolegle fatalne decyzje finansowe i rozrzutny styl życia dworu doprowadziły do pogorszenia sytuacji ekonomicznej. Gdy cesarz urządzał uczty pełne ekscesów i zamawiał kosztowne inwestycje, zwykłym ludziom coraz częściej brakowało podstaw do utrzymania. Kaligula, coraz bardziej skoncentrowany na sobie, zaczął pojawiać się publicznie w przebraniach różnych bóstw i domagał się boskiej czci. Posunął się nawet do żądania wystawienia mu posągu w świątyni Jerozolimskiej. (Jaczynowska M.: s. 231) Zarzucano mu kazirodcze relacje z siostrami i oddawanie ich innym mężczyznom, a także kontakty seksualne z niektórymi mężczyznami z najbliższego otoczenia. Za niemal symboliczny obraz jego pogardy i obłędu uznaje się historię, według której uczynił swojego konia senatorem i kapłanem.
Z czasem jego decyzje coraz mocniej uderzały w najbliższe kręgi władzy – senat, arystokrację, a w końcu także w rodzinę. Podobnie jak wcześniej narastała niechęć do Tyberiusza, tak teraz powszechna wrogość i nienawiść zaczęły skupiać się na Kaliguli. Jeden spisek w Senacie wykrył i udaremnił, kilka kolejnych rozpadło się, zanim doszło do działania. Ale w takiej atmosferze udany zamach był tylko kwestią czasu. Ostatecznie cesarza zabił Kasjusz Cherea, trybun wojskowy pretorianów. Cherea uchodził za doświadczonego dowódcę i człowieka, który podczas buntu w Germanii ocalił rodzinę Kaliguli. Mimo to młody władca traktował go w sposób upokarzający, kpił z niego i prowokował. Dawny towarzysz Germanika postanowił w końcu zgładzić jego syna. Zamachu dokonał wraz z innymi spiskowcami, zadając cesarzowi ciosy nożem, gdy ten wracał ze styczniowych igrzysk. (Swetoniusz: s. 29-30) Był 24 stycznia 41 roku. Na następcę Kaliguli wybrano jego wuja – Klaudiusza.

Kaligula: tragedia, która stworzyła tyrana
Kaligula — podobnie jak Neron — urósł do rangi symbolu rzymskiego okrucieństwa i moralnej degeneracji. Jeśli choć część relacji Swetoniusza oddaje prawdę, łatwo zrozumieć, skąd wzięła się jego ponura sława. A jednak trudno nie pomyśleć, że wiele w tej historii było niemal nieuniknione. Czy da się powiedzieć o Kaliguli cokolwiek dobrego? Najbezpieczniej stwierdzić, że to bohater tragiczny. Nie jest to usprawiedliwienie jego decyzji, ale klucz do tego, by pojąć, jak mógł stać się takim władcą. Coraz częściej badacze próbują odtworzyć psychologiczne tło jego działań. Niewykluczone też, że opowieści współczesnych bywały przesadzone lub celowo „podkręcone”? (Molenda J.:s. 10-11) Wiele zależy od tego, czyją perspektywę przyjmiemy. Jedno wydaje się jednak pewne: biografia Kaliguli trudno mogła prowadzić do dobrego finału — ani dla niego, ani dla ludzi, którymi rządził. Dzieciństwo brutalnie przerwane zbyt wcześnie, życie na dworze oprawcy, który jednocześnie stanowił jedyną przepustkę do władzy. Do tego dochodził zapewne lęk i trauma związane z tym, co widział i czego doświadczał. A potem nagle — niemal nieograniczona władza, zdobyta wciąż w bardzo młodym wieku. Taka mieszanka wygląda jak gotowy scenariusz dla szalonego cesarza i tyrana. Nic więc dziwnego, że jeszcze przez długi czas wielu senatorów z nostalgią będzie wspominać czasy republiki.
Źródła:
- Gajusz Swetoniusz Trankwillus, Żywoty Cezarów. Księga IV – Gajusz Kaligula, wydanie komputerowe 2002; paginacja zgodna z wersją PDF (https://biblioteka.kijowski.pl/antyk%20rzymski/06.%20trankwillus%20gajusz%20swetoniusz%20-%204.%20%E5%Bbywoty%20cezar%E3%B3w%20-%20gaju.pdf, dostęp: 25.01.2022)
- Maria Jaczynowska, Dzieje Imperium Romanum, Warszawa 1995
- David Potter, The Emperors of Rome, London 2013
- Jarosław Molenda, Kaligula – pięć twarzy cesarza, Warszawa 2020