Skandale, wojny i trzech konkurencyjnych papieży w jednym czasie. To rozbiło Kościół na lata
Schizma zachodnia (1378–1414/17) to moment, w którym tron papieski przestał być jeden — a Europa stanęła wobec szokującej sytuacji: dwóch, a chwilami nawet trzech rywalizujących papieży, każdy z własnym dworem, własną polityką i własnymi wiernymi. Zamiast jedności pojawił się chaos, który podkopał autorytet Kościoła Katolickiego i uruchomił lawinę wydarzeń o dalekosiężnych skutkach. Co doprowadziło do tego rozłamu — i dlaczego jego echo miało wybrzmiewać jeszcze długo później?
- Od Rzymu do Awinionu: kryzys papieży
- Schizma zachodnia po Awinionie
- Dlaczego doszło do schizmy zachodniej
- Jak próbowano zakończyć wielką schizmę
- Jak zakończono schizmę i jej skutki
Od Rzymu do Awinionu: kryzys papieży
Jak doszło do tego, że w zaledwie jedno stulecie Kościół Katolicki — niegdyś najpotężniejsza instytucja w Europie — zaczął przypominać własne, coraz mniej poważne odbicie? Przez większą część średniowiecza trwała twarda rywalizacja między papieżami a cesarzami. Jednym z jej najbardziej znanych epizodów był XI‑wieczny spór o inwestyturę. Od czasów Grzegorza VII papieże byli przekonani, że przysługuje im pełnia władzy także w sprawach świeckich. (Kumor B., 2001: s. 9)
Pod koniec XIII i na początku XIV wieku oba te ośrodki siły zaczęły jednak tracić znaczenie. W tym samym czasie polityczny środek ciężkości przesuwał się na zachód. W sporach z papieżem miejsce niemieckich cesarzy jako głównego przeciwnika coraz częściej zajmował król Francji.
Filip IV Piękny (1285-1314) dążył do umocnienia monarchii i uniezależnienia jej od papieskich wpływów. Z tego powodu popadł w długotrwały konflikt z Bonifacym VIII. Po śmierci papieża spór nie wygasł, lecz przybrał bardziej lokalny charakter. Następca Bonifacego, Benedykt XI, został zmuszony do opuszczenia Rzymu i zmarł w 1304 roku w Perugii. (Kumor B.: s. 17) To właśnie tam zebrało się konklawe, które dopiero w czerwcu 1305 roku wybrało francuskiego metropolitę z Bordeaux — Bertranda de Got. Przyjął on imię Klemensa V. Koronacja odbyła się w Lyonie, a przez kolejne lata nowy papież nie zdecydował się wrócić do Rzymu. W 1309 roku osiadł w Awinionie.
Konsekwencje takiego obrotu spraw okazały się dla papiestwa wyjątkowo poważne. Nagle w dawnym sporze o inwestyturę i w rywalizacji o realną władzę najsilniejszą pozycję zdobyła „trzecia strona”. Formalnie to papież mianował kardynałów, lecz w praktyce byli to przede wszystkim Francuzi.
Schizma zachodnia po Awinionie
Przez kolejne 70 lat (z krótkim epizodem przerwy) papieże mieszkali i sprawowali swój urząd w południowej Francji. W 1348 roku ówczesny zwierzchnik Kościoła odkupił Awinion od Joanny Neapolitańskiej, zapewniając sobie pełną kontrolę nad miastem. Dopiero w 1377 roku Grzegorz XI zdecydował się na powrót do Rzymu — i to po stanowczych upomnieniach Katarzyny ze Sieny oraz Brygidy Szwedzkiej. Ten detal wiele mówi o tym, jak w ciągu tych siedmiu dekad osłabła realna pozycja papiestwa, nie umniejszając przy tym roli i znaczenia dwóch wybitnych kobiet średniowiecza.
W 1378 roku Grzegorz XI zmarł. Po jego odejściu na powierzchnię szybko wypłynęły napięcia i rywalizacja między stronnictwem włoskim a francuskim. Jeszcze w tym samym roku zwołano dwa synody. W Rzymie wybrano Bartolomea Prignano, arcybiskupa Bari, który przyjął imię Urban VI. Z kolei w Fondi kardynałowie najpierw domagali się rezygnacji Urbana, a następnie ogłosili wybór Roberta z Genewy, który rozpoczął pontyfikat jako Klemens VII. Nie zdołał jednak przejąć Rzymu i w czerwcu 1379 roku wrócił do Awinionu. (Kumor B.: s. 60) Jak widać, koniec tzw. niewoli awiniońskiej nie zakończył kryzysów wokół papiestwa — przeciwnie, wybór Klemensa VII uznaje się za początek wielkiej schizmy zachodniej.
Dlaczego doszło do schizmy zachodniej
Spór między Włochami a Francją i słabnąca pozycja papiestwa nie były jedynymi źródłami schizmy. Zmieniał się sposób myślenia ludzi, inaczej pojmowano państwo i układ zależności społecznych. Coraz większą samodzielność zyskiwały włoskie miasta. Podczas konklawe w Rzymie w 1378 roku tłum mieszkańców wtargnął na obrady, domagając się wyboru papieża będącego Rzymianinem. W takich realiach trudno mówić o spokojnym i w pełni niezależnym głosowaniu. Urban VI nie potrafił zjednać sobie kardynałów, szczególnie tych francuskich. Był zdecydowanym przeciwnikiem kurii awiniońskiej, uchodził za człowieka twardego, surowego i apodyktycznego. (Kumor B.: s. 59) Nic więc dziwnego, że jego adwersarze wkrótce odmówili mu posłuszeństwa i wysunęli własnego kandydata. Wybór Klemensa VII oznaczał szansę na przywrócenie francuskiej przewagi.
Za papieżem rzymskim opowiedziała się Europa środkowa i wschodnia. Przede wszystkim większość Niemiec wraz z cesarzem, Polska i Węgry (rządzone przez Ludwika Andegaweńskiego), a także Anglia, Szwecja, Państwo Kościelne oraz północne Włochy. Po stronie Klemensa VII, obok Francji, stanęły Szkocja, Dania, Norwegia, Sabaudia, a z czasem również Hiszpania. Częściowe poparcie uzyskał też w Niemczech.
W efekcie pretensje obu papieży znajdowały mniej więcej porównywalne poparcie wśród wiernych i politycznych sojuszników. W takiej sytuacji, mimo wzajemnych ekskomunik, kuria awiniońska i rzymska utknęły w politycznym klinczu.
Jak próbowano zakończyć wielką schizmę
Schizma zachodnia niemal natychmiast spotkała się z krytyką wielu ówczesnych teologów. Do oceny wydarzeń włączyły się uniwersytety. Gdy stało się jasne, że Urban VI nie zamierza zrezygnować, coraz częściej wskazywano na potrzebę zwołania soboru powszechnego. (Manteufel T., 1995: s. 320) Od początku było oczywiste, że tylko wspólna decyzja może realnie zakończyć spór.
Kardynałowie liczyli, że kłopot rozwiąże się sam wraz ze śmiercią obu papieży. Szybko okazało się jednak, że wybór kolejnego następcy w Rzymie nie przekona zwolenników papieża z Awinionu — i po śmierci Klemensa VII wyłonili oni własnego kandydata. Rzymski papież, Bonifacy IX, z pochodzenia Neapolitańczyk, podobnie jak jego poprzednik, uzyskał poparcie przede wszystkim we wschodniej części świata katolickiego oraz w Anglii (pozostającej w konflikcie z Francją i Szkocją). Dzięki wsparciu rodu walczącego o koronę Neapolu pozyskał ten fragment Italii dla obozu rzymskiego. Wspierał reformy klasztorne cystersów i benedyktynów. Zajmował się także sprawami uniwersytetów — m. in. przyczynił się do powstania wydziału teologicznego na uczelni krakowskiej. Na papieża awiniońskiego wybrano natomiast Aragończyka, Pedra da Lunę, który przyjął imię Benedykta XIII.
Dlaczego wielka schizma trwała tak długo, mimo kolejnych prób zjednoczenia, nie da się wyjaśnić jednym powodem. Każdy z papieży składał przysięgę, że będzie dążył do jedności i w razie potrzeby ustąpi. Mimo to przez następne 20 lat żaden nie zdecydował się na taki krok.
Tymczasem próba zakończenia schizmy poprzez sobór w Pizie (1409 r.) doprowadziła do wyboru jeszcze jednego pretendenta do tiary. Aleksander V, wybrany w Pizie, odegrał mniejszą rolę w dziejach Kościoła, ale sama jego elekcja dodatkowo poplątała roszczenia do tronu papieskiego. On również doczekał się następcy — Jana XXIII (antypapieża; dlatego w XX wieku inne głowa Kościoła przyjmie to imię). Żaden z rywali nie widział powodów, by to właśnie on miał ustąpić. Z tego powodu do zwołania soboru doszło dopiero z inicjatywy króla Niemiec Zygmunta Luksemburczyka. (Manteuffel T.: s. 321) Sobór w Konstancji uroczyście rozpoczął obrady 28 października 1414 roku.
Jak zakończono schizmę i jej skutki
Opowiedzenie o przebiegu soboru wcale nie jest proste. W trakcie jego obrad ustąpiło zaledwie dwóch z trzech papieży. Benedykt XIII, przekonany o legalności swoich roszczeń, nie zrezygnował i trwał na urzędzie. Pozostał na stanowisku nawet wtedy, gdy odwróciła się od niego większość dotychczasowych stronników. Z czasem jednak awiniońska pozycja Benedykta XIII przestała cokolwiek ważyć: nie miał realnego zaplecza, a sobór obłożył go klątwą.
Dopiero w 1417 roku dokonano wyboru nowego papieża, Rzymianina – Ottona Colonnę. Przyjął imię Marcina V i rozpoczął wprowadzanie reform zgodnie z postanowieniami i zaleceniami soboru.
Dodajmy jeszcze krótki przegląd skutków samej schizmy:
- osłabienie znaczenia papiestwa – w epoce sporu o inwestyturę papieże dysponowali ogromnym wpływem także na świecką politykę Europy. Od niewoli awiniońskiej ta siła stopniowo topniała. Schizma zachodnia dobitnie pokazała, że papieża można „ustanowić” w różnych miejscach. Na soborze w Konstancji wyraźnie widać przewagę cesarza. (Kumor B.: s. 60)
- rozszerzenie wczesnych ruchów protestanckich – stało się jasne, że papież nie jest nietykalny i może popełniać poważne błędy. Coraz częściej pojawiały się głosy, że rola papieża jako głowy Kościoła i jedynego sędziego ortodoksji nie jest konieczna. Równolegle rodziły się nurty wzywające do ewangelicznej odnowy chrześcijaństwa, które nie chciały mieć nic wspólnego z podzielonym i skłóconym papiestwem.
- wzrost znaczenia Francji – ten kierunek był widoczny już w czasach niewoli awiniońskiej. Rozłam w Kościele sprawił, że francuscy kardynałowie potrafili wybrać własnego papieża, nawet wtedy, gdy w Rzymie wcześniej dokonano już wyboru.
Wielka schizma zachodnia należała do kluczowych czynników, które przyspieszyły przemiany prowadzące do nowożytnej Europy. Kiedy dziś czyta się relacje z tamtych lat, łatwo odnieść wrażenie, że ówczesne wydarzenia bywały bardziej dramatyczne niż współczesne spory o Kościół. To temat, do którego naprawdę warto wrócić i przyjrzeć mu się uważniej.
Źródła:
- Bolesław Kumor, Historia Kościoła, t. IV: Jesień kościelnego średniowiecza, KUL, 2001
- Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, PWN, 1995