Budzenie się w nocy było kiedyś normą. Tak spali ludzie przed prądem
Współczesny człowiek traktuje osiem godzin nieprzerwanego snu jako złoty standard. Tymczasem przez większość historii ludzkości nocny wypoczynek wyglądał zupełnie inaczej. Nasi przodkowie spali na raty, a budzenie się po północy nie było powodem do niepokoju, lecz naturalną cechą codziennego rytmu. Odkrycie tej zapomnianej praktyki zmienia nasze rozumienie nie tylko historii snu, ale i całej dawnej kultury życia codziennego.
- Ślady w źródłach: od Homera po angielskie pamiętniki
- Struktura dawnej nocy
- Co robiono po północy?
- Od medycyny do wierzeń ludowych
- Sen w erze przemysłowej
- Czy wszystkie kultury spały „na raty”?
- Źrodła:
Ślady w źródłach: od Homera po angielskie pamiętniki
Przełom w badaniach nad dawnym snem nastąpił w 2001 roku, kiedy historyk Roger Ekirch opublikował wyniki wieloletnich kwerend archiwalnych. Przeszukując źródła z okresu od starożytności po XIX wiek, odnalazł setki wzmianek o "pierwszym" i "drugim śnie". Już w Odysei Homera z VIII/VII wieku p.n.e. znajdujemy odniesienia do podzielonego nocnego odpoczynku.
W średniowiecznych i nowożytnych dokumentach terminologia dotycząca snu segmentowego pojawiała się z zaskakującą regularnością. W angielskich pamiętnikach z XVII wieku autorzy pisali o "first sleep" i "second sleep", francuskie źródła medyczne wspominały o "premier sommeil" i "second sommeil", a we włoskich zapiskach pojawiało się "primo sonno" i "secondo sonno". Co ważne, wzmianki te brzmiały tak, jakby opisując oczywisty, powszechnie znany fakt, który nie wymagał dodatkowego wyjaśnienia.
Struktura dawnej nocy
Jak dokładnie wyglądał ten dwufazowy rytm? W społeczeństwach przedindustrialnych, gdzie życie regulowało światło słoneczne, ludzie kładli się spać krótko po zmierzchu – często już między 21 a 22. "Pierwszy sen" trwał zwykle 3-4 godziny, po czym następowało naturalne przebudzenie około północy lub nieco później.
Okres czuwania między snami trwał od godziny do nawet dwóch. Czas ten nie był postrzegany jako bezsenność, ale jako pełnowartościowa część doby. Następnie ludzie zapadali w "drugi sen", który trwał kolejne 3-4 godziny, aż do świtu lub wschodu słońca. Całkowity czas spędzony w łóżku był więc często dłuższy niż współczesne osiem godzin.
Co robiono po północy?
Co działo się podczas nocnego przebudzenia? Źródła historyczne pokazują zaskakująco różnorodne aktywności. W domach chłopskich często wykonywano wtedy lekkie prace domowe – naprawiano narzędzia, przędzono, sortowano ziarno. W mieszczańskich domach czytano, pisano listy lub prowadzono ciche rozmowy.
Niektóre źródła wskazują, że był to preferowany czas na intymność małżeńską. XVI-wieczny francuski lekarz Laurent Joubert pisał, że para "po pierwszym śnie" ma więcej "przyjemności" i "lepiej się kocha". Inni autorzy sugerowali, że ten czas sprzyjał refleksji i modlitwie – cisza nocna uważana była za idealną do medytacji religijnych.
Co ciekawe, niektórzy korzystali z tego czasu na... wizyty towarzyskie. W miastach zdarzało się, że sąsiedzi odwiedzali się nawzajem podczas nocnego czuwania, co dziś wydaje się niezwykłe, lecz w czasach bez elektrycznego oświetlenia nie stanowiło niczego nadzwyczajnego.
Od medycyny do wierzeń ludowych
Przedindustrialna medycyna miała wyrafinowane poglądy na temat snu dwufazowego. Lekarze zalecali różne czynności w zależności od pory nocnego czuwania. Niektóre źródła sugerowały, że godziny po północy są najlepsze na "cięższe" myślenie i rozwiązywanie problemów, ponieważ umysł jest wtedy wypoczęty po pierwszym śnie, ale jeszcze nie zmęczony całonocnym czuwaniem.
W literaturze i sztuce okres między snami często przedstawiano jako czas szczególnej kreatywności i duchowości. Wierzono, że granice między światami są wtedy cieńsze, a sny podczas drugiej fazy nocnego spoczynku mają większą moc proroczą. Ta koncepcja znajduje odzwierciedlenie w wielu dawnych wierzeniach ludowych dotyczących nocy i snu.
Kulturowe normy dotyczące snu segmentowego były tak głęboko zakorzenione, że nawet czasami uwzględniało je prawo. W niektórych średniowiecznych i nowożytnych systemach prawnych czyny popełnione podczas pierwszego snu mogły być traktowane inaczej niż te popełnione po północy, choć była to raczej kwestia praktycznego rozróżnienia czasu, niż formalnych przepisów.
Sen w erze przemysłowej
Zmiana zaczęła się długo przed rewolucją przemysłową, ale przyspieszyła wraz z nią. Już w XVII wieku w bogatszych domach miejskich pojawiało się więcej źródeł światła – od lepszych świec po lampy olejne. To pozwalało wydłużyć czas aktywności wieczorem, co naturalnie przesuwało porę zasypiania.
Prawdziwy przełom nastąpił w XIX wieku wraz z upowszechnieniem oświetlenia gazowego, a potem elektrycznego. Fabryki wymagały od pracowników wczesnego i punktualnego rozpoczynania pracy, co stworzyło presję na skonsolidowanie snu w jeden blok. Co ciekawe, zmiana ta zbiegła się w czasie z pojawieniem się w tekstach medycznych pojęcia "bezsenności" jako powszechnego problemu. Można się zastanawiać, czy część przypadków tak diagnozowanych nie była po prostu naturalnym rytmem snu segmentowego, który przestał pasować do nowych warunków społecznych.
Czy wszystkie kultury spały „na raty”?
Badania Rogera Ekircha koncentrowały się głównie na społeczeństwach europejskich i północnoamerykańskich. Pojawia się więc pytanie: czy sen dwufazowy był uniwersalnym doświadczeniem ludzkości, czy lokalną specyfiką określonych regionów?
Antropologiczne badania społeczności łowiecko-zbierackich z XX i XXI wieku dostarczają mieszanych odpowiedzi. Niektóre grupy, zwłaszcza żyjące w klimatach umiarkowanych z wyraźnymi sezonowymi zmianami długości dnia, wykazywały tendencje do snu segmentowego zimą, gdy noce były dłuższe. Inne, szczególnie z regionów równikowych, często spały jednym ciągiem.
Historyczne źródła spoza Europy również wskazują na różnorodność praktyk. Japońskie pamiętniki z okresu Edo opisują czasem sen przerywany, podczas gdy niektóre źródła z Bliskiego Wschodu sugerują, że "sjesta" lub drzemka w ciągu dnia mogła pełnić funkcję podobną do nocnego czuwania w systemie europejskim.
Źrodła:
- Ekirch A.R., At Day's Close: Night in Times Past, Nowy Jork 2006.
- https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/ludzie-przez-wieki-spali-na-raty-co-zmiana-tego-nawyku-uczynila-wspolczesnym/
- https://www.cambridge.org/core/journals/medical-history/article/have-we-lost-sleep-a-reconsideration-of-segmented-sleep-in-early-modern-england/B70D0BFF8E77CFB81A839E9B72240CF2
- https://www.national-geographic.pl/nauka/przez-wieki-ludzie-spali-w-taki-sposob-dzis-budzi-to-niepokoj/