Mąż ją zdradzał i zaraził kiłą, a lekarze faszerowali arszenikiem. Przerażająca prawda o cenie, jaką Karen Blixen zapłaciła za Afrykę
Karen Blixen – Dunka, która miała żyć spokojnie w Europie, a zamiast tego oddała serce Afryce. Zaczęło się od młodzieńczych podróży i artystycznych marzeń, ale prawdziwy przełom przyszedł dopiero w Kenii, na plantacji kawy, gdzie codzienność potrafiła być równie piękna, co bezlitosna. Miłość, zdrada, ryzyko i wydarzenia, o których nie mówi się głośno – właśnie tam urodziła się opowieść, która później podbiła świat jako „Pożegnanie z Afryką”. Co tak naprawdę przeżyła kobieta, która uparcie wybierała własną drogę – i jaką cenę za to zapłaciła?
- Karen Blixen: dzieciństwo i początki kariery
- Karen Blixen: miłość i upadek farmy
- Książki Karen Blixen: od debiutu do sławy
- Choroba Karen Blixen i tragiczny finał
Karen Blixen: dzieciństwo i początki kariery
Karen Blixen, czyli Karen Christence von Blixen-Finecke, przyszła na świat 17 kwietnia 1885 roku w rodzinnej posiadłości Rungstedlund pod Kopenhagą. W literaturze funkcjonowała także pod pseudonimami Isak Dinesen oraz Pierre Andrezel. Jej ojciec, Wilhelm Dinesen, był oficerem i pisarzem; służył m.in. podczas wojny duńskiej przeciw Prusom. Pochodził z zamożnego rodu jutlandzkich ziemian, silnie powiązanego z monarchią i życiem politycznym, a z czasem sam został wybrany posłem. Matka Karen, Ingeborg Westenholz, wywodziła się z bogatej rodziny kupieckiej – jej rodzice byli armatorami. Karen dorastała wśród licznego rodzeństwa: miała dwie siostry i dwóch braci, a bliscy często nazywali ją pieszczotliwie „Tanne”.
Ojciec Karen kochał podróże i polowania, a jego odwaga robiła na dziewczynce ogromne wrażenie. Przez pewien czas mieszkał nawet wśród Odżibwejów, plemienia Indian z Ameryki Północnej. To właśnie tam urodziła się jego pierwsza córka (starsza siostra Karen). Po powrocie do Danii Wilhelm zachorował na kiłę. Popadł w ciężką depresję, przytłoczony m.in. faktem posiadania nieślubnego dziecka. Gdy Karen nie miała jeszcze 10 lat, ojciec odebrał sobie życie (28 marca 1895 roku). Po tej tragedii jej codzienność uległa wyraźnej zmianie. Rodzina ze strony matki wzięła na siebie troskę o wychowanie i naukę Karen, zwracając uwagę także na kwestie praw kobiet oraz relacji między kobietami i mężczyznami. Młoda Karen większość czasu spędzała w majątku matki, Mattrup. Coraz mocniej odczuwała brak swobody, którą – w jej odczuciu – utraciła wraz ze śmiercią ojca.
Karen często snuła opowieści dla młodszej siostry Ellen, a z czasem coraz wyraźniej było widać jej wyjątkową smykałkę do pisania. W 1905 roku stworzyła m.in. historię o wodzu Seminolów znanym jako Osceola – co ciekawe, w rzeczywistości było to imię psa jej ojca, który nierzadko towarzyszył im podczas spacerów. W 1898 roku Karen wraz z dwiema siostrami spędziła rok w Szwajcarii, gdzie szybko opanowała język francuski. W 1902 roku rozpoczęła naukę w artystycznej szkole Charlotte Sode w Kopenhadze, a następnie kontynuowała edukację w Duńskiej Akademii Sztuk Pięknych. Odwiedzała też Paryż, Londyn i Rzym, coraz mocniej wciągając się w świat podróży. W 1912 roku zaręczyła się ze szwedzkim baronem Brorem von Blixen-Finecke. Ponieważ trudno było im ułożyć życie w Danii, rodzina podsunęła pomysł wyjazdu za granicę. W ten sposób małżeństwo trafiło do Kenii, gdzie ich najważniejszym planem stało się stworzenie plantacji kawy – od podstaw.
Karen Blixen: miłość i upadek farmy
Karen Blixen i Bror von Blixen-Finecke wzięli ślub w Mombasie 14 stycznia 1914 roku. Niedługo potem uruchomili swoją pierwszą plantację kawy w okolicach Wielkich Jezior Afrykańskich, w M’Bagathi. W czasie I wojny światowej baron Bror patrolował granice Kenii i wspierał wojsko, pomagając w przewożeniu zaopatrzenia. Z czasem małżonkowie kupili większą posiadłość pod uprawę kawy — M’Bogani, położoną w pobliżu wzgórz Ngong (niedaleko Nairobi). Szybko wyszło jednak na jaw, że ziemia nie sprzyja kawie, bo gospodarstwo leżało wysoko nad poziomem morza. Para zatrudniała miejscowych pracowników do pomocy przy prowadzeniu farmy. Wkrótce baron Bror stracił zainteresowanie plantacją: coraz częściej wyjeżdżał i zostawiał Karen samą. Okazało się też, że wielokrotnie ją zdradzał, a później zaraził ją kiłą. Karen została więc sama na rozległej afrykańskiej farmie. Nie tylko próbowała utrzymać interes, ale też pomagała chorym z okolicy, poznając ludzi, ich codzienność i kulturę.
Z biegiem lat w małżeństwie Blixenów narastały konflikty i coraz częściej nie potrafili dojść do porozumienia. W końcu Bror złożył pozew o rozwód (w 1920 roku). Ponieważ jego powrót na farmę nie wchodził już w grę, to Karen przejęła realne zarządzanie gospodarstwem. Formalnie rozstali się w 1925 roku. Jeszcze przed ostatecznym rozstaniem Karen poznała Denysa Fincha Hattona — angielskiego myśliwego. Hatton regularnie kursował między Afryką a Anglią i od czasu do czasu odwiedzał Karen na farmie, aż w 1922 roku wrócił do Afryki na stałe. Wtedy postanowił zainwestować w rozwój posiadłości Blixen, w której zakochał się — z wzajemnością. Ich romans trwał, choć był pełen napięć i przerw przez częste podróże Denysa. Z czasem Finch Hatton zamieszkał w domu Karen, czyniąc z niego swoją bazę wypadową. Organizował stamtąd m.in. safari dla zamożnych miłośników polowań, co przynosiło gospodarstwu znaczące dochody. Niestety podczas jednego z safari Denys zginął w katastrofie lotniczej (14 maj 1931 rok). W tym samym czasie plantacja kawy zaczęła upadać i Karen Blixen musiała opuścić farmę. Wróciła więc do Danii i zamieszkała z matką.
Książki Karen Blixen: od debiutu do sławy
Jeszcze w czasie pobytu w Kenii Karen zaczęła pracę nad książką, a po przeprowadzce do Danii konsekwentnie ją dopisywała. Jej literacki debiut ukazał się w 1934 roku pod tytułem Siedem niesamowitych opowieści i został wydany pod pseudonimem Isak Dinesen. Autorka napisała go po angielsku, co wzbudziło wyraźne niezadowolenie wśród Duńczyków. Z tego powodu następne powieści Karen publikowano już po duńsku, a dopiero później przekładano je na język angielski. Największą popularność przyniosło jej oczywiście Pożegnanie z Afryką (1937 rok) – książka, w której opisała to, co spotkało ją na kontynencie: codzienność, emocje i doświadczenia, ale też kwestie kolonialne oraz szacunek wobec afrykańskich plemion. Tytuł szybko stał się bestsellerem i otworzył drogę do kolejnych publikacji pisarki. W następnych latach Karen Blixen wydała także m.in.:
- 1942 – Zimowe opowieści
- 1947 – Niewinne mścicielki
- 1957 – Ostatnie opowieści
- 1958 – Anegdoty o przeznaczeniu
- 1960 – Cienie na trawie
- 1977 – Karnawał
- 1977 - Dagerotypy
W niemal wszystkich opowieściach Karen Blixen z lat 40. i 50. XX wieku widać charakterystyczne połączenie gotyckiej atmosfery z mitami, magią i czarami. Sięgając po celowo stylizowany, dawny język poetycki, autorka próbowała uchwycić ducha minionych epok – zręcznie balansując między iluzją a romantycznym nastrojem. To jednak Pożegnanie z Afryką uczyniło z niej pisarkę rozpoznawalną na całym świecie: dzięki zapiskowi przeżyć i obserwacji z lat 1913–1931, kiedy mieszkała w Afryce. Na kanwie tej książki powstał później znany scenariusz filmu z Meryl Streep w roli głównej, Pożegnanie z Afryką (1985 rok). Za dokonania literackie Karen Blixen została uhonorowana duńskim medalem Holberga (1949 rok). Była również nominowana do Nagrody Nobla, choć ostatecznie nigdy jej nie otrzymała.
Choroba Karen Blixen i tragiczny finał
Jak już wspominaliśmy, Karen Blixen zaraziła się kiłą od męża – diagnozę postawiono w 1915 roku. W tamtym czasie podawano jej tabletki z rtęcią. Później, w Danii, leczono ją arszenikiem, który wywoływał u pisarki silne bóle brzucha. Przez długi czas wszystko tłumaczono samą kiłą, a nie toksycznym działaniem preparatów, które miały ją przecież ratować. Zanim Blixen opuściła Afrykę, zmagała się już z anemią i żółtaczką, a do tego coraz mocniej sięgała po arszenik. Chcąc nie przytyć, Karen brała też bardzo silne środki przeczyszczające, co dodatkowo rujnowało jej układ pokarmowy. Była również nałogową palaczką – a w połączeniu z wyniszczeniem organizmu doprowadziło to do rozwoju wrzodów żołądka.
Z roku na rok Karen Blixen miała coraz mniej sił. Była odwodniona i niedożywiona, co wyraźnie ją wyniszczało i kończyło się kolejnymi pobytami w szpitalu w Danii. Dopiero pod koniec leczenia przyznała lekarzom, że regularnie stosowała środki przeczyszczające. Ponieważ wcześniej o tym nie mówiła, medycy byli przekonani, że wciąż walczą przede wszystkim z kiłą – dlatego sięgali po penicylinę. Z czasem Blixen rozwinęła tak silny jadłowstręt, że ostatecznie zmarła z niedożywienia w 1962 roku w rodzinnej posiadłości Rungstedlund – miejscu, do którego wróciła po swojej największej afrykańskiej przygodzie.
Źródła:
- Dominique de Saint Pern: Baronowa Blixen, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2016
- Karen Blixen: Pożegnanie z Afryką, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2019