Bursztynowa Komnata to tylko początek. Te skarby III Rzeszy wciąż budzą emocje
Podczas II wojny światowej Niemcy zagarnęli niewyobrażalne bogactwa — od drobnych, osobistych kosztowności należących do Żydów skazywanych na śmierć, po bezcenne dzieła sztuki i całe prywatne kolekcje. Znikały skarby arystokratów, opróżniano muzea, wywożono elementy wystroju kościołów. A to, czego nie dało się łatwo ukryć, często trafiało do pieców: złoto przetapiano na sztabki i monety, zacierając ślady po jego prawdziwych właścicielach. Część tych przedmiotów odnaleziono, ale wiele wciąż pozostaje nieuchwytną legendą — jedne skarby nadal są poszukiwane, inne przepadły na zawsze. Co tak naprawdę wiemy o zaginionych i ukrytych łupach, które rozpłynęły się w chaosie po upadku III Rzeszy?
- Zaginione i stracone skarby III Rzeszy
- Bursztynowa Komnata: tropy i tajemnice
- Zaginione obrazy: tropy po grabieży III Rzeszy
- Złoty pociąg III Rzeszy: legenda i tropy
Zaginione i stracone skarby III Rzeszy
Zrabowane przez III Rzeszę skarby można uporządkować w trzech grupach:
Zaginione, odnalezione oraz stracone. Do tej ostatniej kategorii zalicza się przede wszystkim dzieła sztuki, o których wiadomo, że nie przetrwały wojny. Wśród nich wymienia się m.in. obraz Van Gogha „Malarz w drodze do pracy” oraz „Św. Mateusz i Anioł” Caravaggia. Najczęściej były to obiekty pozostawione w muzeach i prywatnych zbiorach, które uległy zniszczeniu podczas nalotów i ostrzału.
Możliwe też, że część bezcennych przedmiotów przepadła w trakcie ewakuacji i transportów — na pokładach statków oraz samolotów, które zostały zatopione lub zestrzelone. Nie można pominąć i tego, że pewne prace niszczono celowo: sami naziści usuwali dzieła uznane przez nich za „niepożądane” lub „zdegenerowane” według przyjętych kryteriów. (Sural A., 28.03.2022)
Wciąż pozostaje jednak ogromna liczba dzieł sztuki i kosztowności, których historii nie da się dziś domknąć jednym zdaniem. Podejrzewa się, że zginęły w bombardowaniach, pożarach albo wraz z zatopionym okrętem, lecz brak dowodów nie pozwala postawić kropki. Co pewien czas na światło dzienne wypływają znaleziska uznawane wcześniej za utracone bezpowrotnie. To właśnie dlatego poszukiwacze, historycy sztuki i miłośnicy przeszłości wciąż z uporem przeszukują domniemane kryjówki, wraki i podziemne korytarze — licząc, że kolejny trop okaże się tym przełomowym.
Bursztynowa Komnata: tropy i tajemnice
Bursztynowa Komnata to jeden z tych zaginionych skarbów, których losy są niejednoznaczne i do dziś trudne do rozstrzygnięcia. Wiadomo jednak, że istniała naprawdę i przez lata zachwycała w pałacu w Carskim Siole. Niemal w całości stworzona z misternie obrabianego bursztynu, była dziełem bez precedensu na światową skalę. Gdy w 1941 roku Niemcy uderzyli na ZSRR i rozpoczęli oblężenie Leningradu, zajęli również Carskie Sioło. Komnatę zdemontowano, spakowano i wywieziono do Królewca, gdzie przez pewien czas prezentowano ją na wystawie. W 1944 roku, kiedy sytuacja na froncie zaczęła wyraźnie sprzyjać aliantom, całość ponownie zapakowano i ukryto w podziemiach zamku. Co stało się później — pozostaje zagadką.
W tym samym roku zamek w Królewcu uległ zniszczeniu, co podsuwa przypuszczenie, że Bursztynowa Komnata również nie ocalała. Z czasem pojawiły się jednak informacje, które na nowo rozbudziły nadzieje i wyobraźnię poszukiwaczy. Jednym z powodów był zbrodniarz wojenny Erich Koch, który, chcąc uniknąć egzekucji, zaczął przekonywać, że zna miejsce jej ukrycia. Przez długie lata wodził polskie służby za nos i w stosunkowo dobrych warunkach dożył w więzieniu późnej starości. (Bonek T., 2020: s. 209)
Równolegle wielu ludzi próbowało odnaleźć komnatę na własną rękę. Niewiele osób wie, że część skarbu rzeczywiście się odnalazła… na strychu u pewnego Niemca. Po negocjacjach wypłacono mu odszkodowanie, a odnaleziony fragment trafił z powrotem do Rosji w 2000 roku. Mimo tego wciąż nie ma pewności, czy gdzieś nie przetrwały kolejne elementy komnaty. Dlatego przy okazji poszukiwań innych skarbów III Rzeszy temat Bursztynowej Komnaty regularnie powraca i nadal rozpala emocje.
Zaginione obrazy: tropy po grabieży III Rzeszy
Wśród dzieł zrabowanych przez III Rzeszę, które przepadły w niejasnych okolicznościach, jest wiele obrazów autorstwa najwybitniejszych mistrzów. Większość pochodziła z prywatnych kolekcji w Polsce. Ustalenie, co się z nimi stało, jest wyjątkowo trudne, bo część mogła trafić do niemieckich zbiorów prywatnych, a później zostać sprzedana i rozproszona po całym świecie. Do tego po wojnie wiele prac wywożono także do Związku Radzieckiego. Tak było m.in. z Madonną Głogowską — jej kopia niedawno wróciła do Polski, podczas gdy oryginał wciąż znajduje się w Rosji.
Dopóki nie ma twardego dowodu, że dane dzieło odnaleziono, zniszczono albo bezpowrotnie skradziono, zawsze pozostaje jeszcze jedna możliwość: że obraz wciąż jest ukryty w podziemiach lub skrytkach przygotowanych przez Niemców na wypadek nadejścia Armii Czerwonej.
Wśród obrazów, których historii do dziś nie udało się domknąć, są prace znanych artystów, m.in.:
„Król Stanisław August ogląda zamek warszawski po pożarze w 1765 roku” Canaletta, „Autoportret” Jacka Malczewskiego, „Portret młodzieńca” Rafaela Santi, „Ecce Homo” Rembrandta i wiele innych.
Część dzieł uznawanych jeszcze niedawno za zaginione udało się jednak odzyskać. Przykładem jest obraz Józefa Brandta „Wyjazd na polowanie”, odnaleziony w 2024 roku. Co znamienne, pojawił się tysiące kilometrów od miejsca, w którym powstał — w prywatnej kolekcji w Meksyku. (PAP, 20.12.2024) Podobne historie wciąż się zdarzają.
Złoty pociąg III Rzeszy: legenda i tropy
Najbardziej kontrowersyjnym, a jednocześnie najbardziej rozpalającym wyobraźnię skarbem, jaki miał pozostać po III Rzeszy, jest tzw. złoty pociąg. Już co najmniej od lat 70. co pewien czas wracają kolejne „pewne” tropy, ogłaszane są nowe poszukiwania i wskazywane następne miejsca, w których rzekomo mógł zostać ukryty skład pełen łupów.
Złoty pociąg wcale nie musi oznaczać wagonów po brzegi wypchanych sztabkami. Dla wielu poszukiwaczy równie kusząca jest perspektywa odnalezienia innych bezcennych przedmiotów: zaginionych kosztowności, dzieł sztuki, a nawet (oczywiście!) Bursztynowej Komnaty.
Co ciekawe, legenda złotego pociągu bywa uznawana za na tyle prawdopodobną, że w różnych momentach w sprawę miały angażować się nie tylko prywatne ekipy, ale też instytucje państwowe oraz służby, które zwykle nie zajmują się „opowieściami z pogranicza”.
Faktem jest, że Niemcy pozostawili po sobie wiele ukrytych skrytek ze sprzętem, bronią i elementami infrastruktury przemysłowej. Szczególnie dotyczy to Dolnego Śląska — regionu o dużym znaczeniu przemysłowym, z siecią obozów pracy i miejscami powiązanymi z testami tajnych projektów. Warunki do ukrywania wojennych łupów były więc idealne. Z drugiej strony istnieje tak wiele wersji tej historii i tak dużo rozbieżnych wskazań, gdzie pociąg miałby się znajdować, że równie dobrze podobnych „skarbów” może być więcej… albo nie ma ich wcale, a żyje jedynie sama opowieść.
Po wojnie okolicą interesowali się także Rosjanie, którzy nie zawsze chętnie mówili o tym, co dokładnie wywożono. Niewykluczone, że poza częściami maszyn zniknęły również znalezione kosztowności czy złoto. Trudno się dziwić — kto oparłby się takiej pokusie? Z pewnością nie zwycięski ZSRR po 1945 roku.
Niezależnie od tego, czy złoty pociąg naprawdę istnieje (lub kiedykolwiek istniał), rozległe podziemia, sztolnie i stare kopalnie wciąż mogą skrywać niejedną niespodziankę.
Źródła:
Tadeusz Bonek, Zaginione złoto Hitlera. Bezpieka PRL na tropie skarbu Festung Breslau, Kraków 2020
Kenneth D. Alford, Theodore P. Savas, Skarby nazistów. Tropem zagrabionych łupów III Rzeszy, Wydawnictwo RM 2015
Zaginiony podczas II wojny światowej obraz ponownie trafił do Muzeum Śląskiego w Katowicach, PAP 20.12.2024, https://www.pap.pl/aktualnosci/zaginiony-w-czasie-ii-wojny-swiatowej-obraz-wrocil-do-muzeum-slaskiego-w-katowicach, dostęp 10.07.2025
Katalog strat wojennych, Wydział Restytucji Dóbr Kultury, https://dzielautracone.gov.pl/katalog-strat-wojennych/, dostęp 10.07.2025
Agnieszka Sural, 22 Precious Works of Art That Vanished During World War II, Culture.pl 28.03.2022, https://culture.pl/en/article/22-precious-works-of-art-that-vanished-during-world-war-ii, dostęp 10.07.2025