Średniowieczny Kościół udzielał „ślubów” dwóm mężczyznom? Prawda o rytuale adelphopoiesis
Czy to możliwe, że w średniowieczu Kościół potrafił uroczyście potwierdzać duchową więź dwóch mężczyzn? A jeśli tak — czym tak naprawdę był zagadkowy obrzęd adelphopoiesis, odprawiany przez stulecia w chrześcijańskim świecie Wschodu? W tej opowieści splatają się przyjaźń, wiara i spór o znaczenie dawnych rytuałów — a odpowiedzi wcale nie są tak oczywiste, jak mogłoby się wydawać.
- Adelphopoiesis: kościelne „braterstwo”
- Jak Fłorienski rozumiał adelphopoiesis
- Spór o adelphopoiesis i Boswella
- Adelphopoiesis jako pakt i sojusz
- Pobratimstvo: braterstwo czy miłość?
- Adelphopoiesis: braterstwo czy miłość?
Adelphopoiesis: kościelne „braterstwo”
Adelphopoiesis (z greckiego: „uczynienie bratem”) to termin dziś niemal zapomniany, choć w kościelnych dokumentach i księgach liturgicznych pojawia się od IX wieku, a miejscami przetrwał nawet do XX stulecia. Obrzęd, spotykany przede wszystkim w tradycji wschodniego chrześcijaństwa, polegał na uroczystym „złączeniu” dwóch osób tej samej płci – najczęściej mężczyzn – w duchową więź, którą można opisać jako szczególną formę braterstwa uznaną i pobłogosławioną przez Kościół.
W samej ceremonii nie brakowało znaków kojarzonych z liturgią ślubną. Były wspólne modlitwy, publiczne przyrzeczenie składane przy duchownym, a także wymiana krzyżyków – gest znany również z obrzędów małżeńskich. W tekstach liturgicznych przywoływano też słynne pary świętych mężczyzn, m.in. Sergiusza i Bachusa oraz Kosmę i Damiana, przedstawianych jako przykład wyjątkowej duchowej jedności.
Jak Fłorienski rozumiał adelphopoiesis
Jednym z najwnikliwszych badaczy i komentatorów adelphopoiesis był wybitny rosyjski uczony, duchowny i męczennik – Pawieł Fłorienski. W swojej przełomowej książce Filary prawdy przedstawił ten obrzęd jako szczególny akt duchowej wspólnoty, w którym splatały się różne odcienie miłości: przyjacielska (philia), oparta na szacunku i trosce (agape) oraz zmysłowa (eros). Zdaniem Fłorienskiego była to więź głęboko duchowa, ale niepozbawiona uczuć i cielesnego wymiaru – raczej zrównoważona i spójna, pełna współczucia, współodczuwania oraz oddania.
Fłorienski zestawiał adelphopoiesis z podstawową „komórką” społeczną, na której miała się opierać chrześcijańska wspólnota – czymś na kształt odpowiednika rodziny w świecie pogańskim. W jego ujęciu nie była to zwykła przyjaźń, lecz relacja bardziej intensywna i intymna, uświęcona doświadczeniem sakralnym, a zarazem pozbawiona seksualnego kontekstu typowego dla małżeństwa.
Spór o adelphopoiesis i Boswella
Współczesne zainteresowanie adelphopoiesis rozgorzało na dobre w latach 90., gdy amerykański historyk John Boswell wysunął śmiałą hipotezę: jego zdaniem rytuał ten można traktować jako rodzaj „małżeństwa osób tej samej płci” funkcjonującego w średniowiecznym Kościele. Tezy przedstawione w jego książce natychmiast wywołały gwałtowną debatę – zarówno wśród badaczy, jak i w środowiskach religijnych.
Boswell dotarł do dziesiątek tekstów liturgicznych i poddał je analizie, podkreślając elementy, które – w jego ocenie – przypominały ceremonie ślubne. Taka interpretacja szybko spotkała się jednak z twardą krytyką. Oponowali nie tylko historycy, lecz także przedstawiciele Kościołów wschodnich, zarzucając mu nadinterpretację oraz przykładanie współczesnych kategorii do dawnych praktyk. Kościół prawosławny zdecydowanie odrzuca określenie „małżeństwo” i akcentuje, że adelphopoiesis miało charakter wyłącznie duchowy – bez romantycznych czy erotycznych znaczeń.
Przeczytaj również: Przed ślubem sypiały z kim chciały – i nikt ich za to nie potępiał. Słowianki w relacji średniowiecznego podróżnika.
Adelphopoiesis jako pakt i sojusz
Nie wszyscy historycy i badacze interpretują adelphopoiesis jako obrzęd o duchowo-romantycznym charakterze. W wielu sytuacjach miał on przede wszystkim wymiar praktyczny – działał jak formalny pakt wierności, zastępował braterstwo krwi (potępiane przez Kościół), a bywało, że stawał się wręcz narzędziem budowania sojuszy politycznych. Dzięki takiej ceremonii możni, wojownicy czy duchowni mogli oficjalnie przypieczętować współpracę oraz zobowiązać się do wzajemnej ochrony, pomocy i dzielenia wspólnego losu.
Część przekazów sugeruje też, że rytuał pojawiał się w realiach klasztornych – między mnichami, którzy mieszkali razem, modlili się ramię w ramię i tworzyli duchowe „rodziny”. W tym ujęciu adelphopoiesis nie oznaczał relacji romantycznej, lecz był manifestacją wyjątkowo silnej, lojalnej przyjaźni. Tylko czy w średniowieczu granice między przyjaźnią, religijnością i intymnością naprawdę były tak jednoznaczne, jak próbujemy je dziś rozdzielać?
Pobratimstvo: braterstwo czy miłość?
Warto przyjrzeć się też Bałkanom, gdzie obrzędy zbliżone do adelphopoiesis – znane jako pobratimstvo – utrzymały się aż do XIX wieku. Część badaczy sugeruje, że niektóre z tych „braterskich” więzi nie ograniczały się wyłącznie do sfery duchowej, lecz mogły mieć również wymiar romantyczny, a nawet erotyczny. Etnografowie przytaczają historie mężczyzn, którzy mieszkali razem, wspólnie zarządzali majątkiem i bywali odbierani przez otoczenie jak para – choć nikt oficjalnie nie określał tego mianem małżeństwa.
Z biegiem czasu, wraz z przenikaniem zachodnioeuropejskich standardów obyczajowych i narastającym naciskiem Kościoła, takie relacje coraz częściej spychano na margines i tłumaczono jako wyłącznie przyjacielskie. Doprowadziło to do swoistego wymazania pamięci o ich możliwie realnym charakterze. Sama nazwa pobratimstvo przetrwała, lecz jej sens został w dużej mierze „odfiltrowany” z emocjonalnych i cielesnych skojarzeń.
Adelphopoiesis: braterstwo czy miłość?
Nadal nie ma jednej, pewnej odpowiedzi na pytanie, czym w istocie było adelphopoiesis. Czy chodziło jedynie o obrzęd duchowego braterstwa? A może o społecznie uznawaną więź, w której mieszały się emocje, wierność i bliskość? Czy Kościół w jakikolwiek sposób sankcjonował miłość między mężczyznami – choćby rozumianą wyłącznie w kategoriach duchowych? Dzieje tego rytuału pokazują, jak złożone, niejednoznaczne i wielowarstwowe potrafiły być relacje międzyludzkie, a wraz z nimi duchowość, uczuciowość i potrzeba bycia z kimś naprawdę blisko.
Adelphopoiesis to niemal zapomniana praktyka, która dziś ponownie przyciąga uwagę i uruchamia wyobraźnię. W epoce, gdy granice między przyjaźnią, miłością i więzią duchową coraz częściej się zacierają, ten dawny obrzęd staje się intrygującym punktem wyjścia do dalszych pytań i refleksji – o historii, o roli Kościoła, a także o tym, jak współcześnie definiujemy i przeżywamy relacje między ludźmi.
Źródła:
- Boswell J., Chrześcijaństwo, społeczne postawy tolerancji i homoseksualność: geje i lesbijki w Europie Zachodniej od początków chrześcijaństwa do XIV wieku, Kraków 2006.
- Fłorienski P., Filar i podpora prawdy, Warszawa 2009.
- https://academic.oup.com/book/11178/chapter-abstract/159653603?redirectedFrom=fulltext
- https://web.archive.org/web/20110610014027/https://www.firstthings.com/article/2007/01/gay-marriage-reimagining-church-history-50
- https://www.jstor.org/stable/27831955