Rodzice oddawali córki do obcych ludzi. Tak wyglądała codzienność służących w Warszawie
W XIX i na początku XX wieku dla wielu dziewcząt z biednych domów wybór był właściwie jeden: iść „do służby”. W polskich miastach pracowały ich dziesiątki tysięcy — w samej Warszawie na początku XX wieku mówiło się nawet o 60 tysiącach służących. Z zewnątrz mogło się wydawać, że posada w prywatnym domu oznacza dach nad głową i pewną stabilizację. Ale za zamkniętymi drzwiami często zaczynała się codzienna, wyniszczająca praca, podporządkowanie i sytuacje, o których rzadko mówiono głośno. Jak naprawdę wyglądała ich codzienność? Ile dostawały do ręki i co w ogóle mogły za to kupić?
- Służące w Warszawie: los dziewczyn ze wsi
- Służące: praca ponad siły i pogarda
- Życie służącej: praca od świtu do nocy
- Skandalicznie niskie pensje służących
- Służba jako szansa na wiano i ślub
- Przemoc wobec służących: dramat ofiar
- Mit awansu służącej w XIX wieku
Służące w Warszawie: los dziewczyn ze wsi
W drugiej połowie XIX wieku córka ubogich rodziców, bez widoków na posag i „dobre” małżeństwo, najczęściej ruszała do miasta, żeby znaleźć zajęcie w służbie. W samej Warszawie co szósta kobieta pracowała wówczas jako służąca. Dla wielu była to jedyna namacalna szansa, by wyrwać się z biedy i choć trochę odmienić swój los.
Zazwyczaj były to dziewczyny ze wsi — często jeszcze prawie dzieci, bo do pracy w domach trafiały nawet dwunastolatki. Bywało, że matki oddawały córki „na służbę” za drobną zapłatę albo po prostu w zamian za utrzymanie, „dla chleba”. Część z nich wybierała wyjazd do Francji, licząc na lepsze warunki i pracę w domach zamożnych rodzin.
Służące: praca ponad siły i pogarda
Zakres prac służących był naprawdę rozległy. Jedne zajmowały się porządkami, inne gotowaniem, opieką nad dziećmi, noszeniem wody, rozpalaniem pieców, a także praniem i prasowaniem.
W wielu gospodarstwach cały ten ciężar spoczywał na barkach jednej osoby. Służące określano wtedy mianem „pann od wszystkiego” — od sprzątania, przez pilnowanie dzieci, aż po przygotowanie obiadu. Najbardziej wyczerpująca bywała praca u bogatych ziemian, którzy utrzymywali służbę również na wsi, w rozległych majątkach.
Ich codzienność nie kończyła się jednak na samym wysiłku fizycznym. Były stale nadzorowane, upominane i karane, a ich pozycja społeczna pozostawała skrajnie niska. Historycy podkreślają, że służące często traktowano z pogardą, a nierzadko także z okrucieństwem.
Życie służącej: praca od świtu do nocy
Nawet jeśli w zamożniejszych domach pracowało więcej osób do pomocy, bardzo często cały ciężar obowiązków spadał na jedną dziewczynę. Wymagano od niej pełnej gotowości o każdej porze, a jej dzień pracy zaczynał się wraz ze świtem i ciągnął się aż do późnego wieczora.
Nie miała prawa usiąść przy domownikach ani odezwać się bez wyraźnego przyzwolenia. Zabraniano jej biżuterii, makijażu i wszelkiego „strojenia się” — to ostatnie bywało uznawane niemal za prowokację, bo młode służące postrzegano jako rzekome zagrożenie dla obyczajności panów domu. Zdarzało się też, że pracodawcy zamykali dziewczyny na klucz, by ograniczyć im jakikolwiek kontakt z mężczyznami.
Taka posada oznaczała więc nie tylko skromną stabilizację finansową, ale praktycznie żadną przestrzeń na własne decyzje i niezależność.
Skandalicznie niskie pensje służących
Płace w tym fachu były rażąco niskie, a służące należały do najgorzej wynagradzanych pracownic.
Wiele młodych dziewcząt, mimo wyczerpującej harówki od świtu do nocy, nie miało szans odłożyć sensownych oszczędności. Do tego wypłaty często nie przychodziły na czas — bywało, że pieniądze trafiały do rąk służącej dopiero po kilku miesiącach, a niekiedy dopiero po zamknięciu całego roku pracy.
Jakby tego było mało, wynagrodzenie regularnie „topniało” przez rozmaite potrącenia: za rozbitą filiżankę, rzekomo źle wykonaną czynność, a nawet samo podejrzenie kradzieży. Zdarzały się też sytuacje, w których dziewczyna traciła wszystko — gdy zwolniono ją przed upływem ustalonego terminu, cała należna pensja mogła po prostu przepaść.
Służba jako szansa na wiano i ślub
Dla wielu młodych kobiet służba domowa była właściwie jedynym wyjściem, gdy alternatywą pozostawała skrajna nędza. Nawet jeśli zarobki ledwo starczały na cokolwiek, praca „u państwa” gwarantowała przynajmniej miejsce do spania i posiłek — nierzadko jednak wyraźnie gorszy niż ten, który trafiał na stół gospodarzy.
Warto też pamiętać, że sporo dziewcząt wybierało tę drogę z bardzo konkretnym planem: odłożyć choć trochę na wiano i tym samym zwiększyć swoje szanse na zamążpójście. Dla większości służących najważniejszym celem było jak najszybsze znalezienie męża i zakończenie pracy „u obcych”, zanim zmęczenie i lata ciężkiej harówki odbiorą im tę możliwość.
Rzeczywistość szybko weryfikowała te nadzieje. Sam ślub rzadko oznaczał realną poprawę losu: wiele z nich wiązało się z mężczyznami równie ubogimi jak one, a po weselu i tak musiały wracać do służby, żeby dom w ogóle miał z czego żyć.
Przemoc wobec służących: dramat ofiar
Badacze coraz częściej zwracają uwagę na jeden z najbardziej przemilczanych problemów tamtych czasów: przemoc seksualną wobec służących. Młode dziewczęta, całkowicie uzależnione od łaski pracodawców, stawały się łatwym celem dla gospodarza, jego synów, a nierzadko także odwiedzających dom gości.
Gdy dochodziło do ciąży, służącą zazwyczaj wyrzucano z pracy natychmiast — bez wypłaty, bez wsparcia i bez realnej szansy na obronę. Jeśli miała szczęście, trafiała do przytułku dla samotnych matek; jeśli nie — lądowała na ulicy, pozbawiona pieniędzy i jakichkolwiek perspektyw.
Najbardziej wstrząsające bywały sytuacje, w których to ją oskarżano o „uwiedzenie” pana domu, mimo że była ofiarą przemocy. Otoczenie często automatycznie stawało po stronie pracodawców, a dziewczyny nie miały narzędzi ani pozycji, by walczyć o sprawiedliwość i dobre imię.
Mit awansu służącej w XIX wieku
Mimo że w książkach i popkulturze co jakiś czas wraca motyw służącej, która dzięki urodzie i pracowitości „wychodzi na swoje” i trafia do lepszego świata, w realnym życiu takie historie należały do wyjątków.
Badacze zwracają uwagę, że jakikolwiek awans w służbie zdarzał się rzadko i zwykle miał bardzo ograniczony zasięg — najczęściej oznaczał przejście z najniższej funkcji na stanowisko kucharki albo niani. Nawet wtedy zarobki pozostawały skromne, a pozycja społeczna praktycznie się nie zmieniała.
Co więcej, w XIX-wiecznej Polsce funkcjonowało pogardliwe określenie „panna służąca”, używane po to, by podkreślić, że taka kobieta — nawet jeśli stara się „wystroić” i naśladować wyższe sfery — w oczach otoczenia wciąż ma przypisaną najniższą rangę.
Praca służącej w XIX i na początku XX wieku należała do najbardziej wyczerpujących i najsłabiej opłacanych zajęć dostępnych kobietom. Dziewczęta, nierzadko bardzo młode, pracowały od świtu do późnej nocy za marne pieniądze, nie mogąc liczyć ani na uczciwe traktowanie, ani na realną ochronę swoich praw.
Dla pracodawców bywały jedynie „pannami od wszystkiego”, a jednak to właśnie one w ogromnym stopniu dbały o porządek w domu, opiekowały się dziećmi i wykonywały codzienne obowiązki, dzięki którym państwo domu mogli prowadzić wygodne, uporządkowane życie.
Źródła:
-Jaką pensję dostawała służąca „do wszystkiego”? [https://www.walbrzych24.com/artykul/23269/ile-zarabiala-sluzaca-do-wszystkiego].
-Swoboda E., Polskie służące. „Robiły wszystko, by jak najszybciej wyjść za mąż i porzucić służbę” [https://weekend.gazeta.pl/weekend/7,177344,24171311,polskie-sluzace-robily-wszystko-zeby-jak-najszybciej-wyjsc.html].