Kiedyś było dumą polskiego przemysłu. Dziś z tego miasta śmieje się cała Polska
Sosnowiec to nie tylko internetowy żart. To miasto, w którym jak w soczewce widać najnowszą historię gospodarczą Polski — tę mniej wygodną i rzadziej opowiadaną. Kiedyś symbol przemysłowej potęgi i ważny punkt na kulturalnej mapie kraju, dziś coraz częściej kojarzony z rosnącą przestępczością i wieloletnią walką z bezrobociem. Co tak naprawdę stało się po drodze? Skąd wzięła się ta metamorfoza i dlaczego jej skutki wciąż wpływają na to, jak mówi się o Sosnowcu? I najważniejsze: czy reputacja miasta ma pokrycie w faktach, czy to tylko kolejna legenda, która wymknęła się spod kontroli?
- Sosnowiec: skąd wzięła się czarna legenda?
- Wojna, PRL i era Gierka w Sosnowcu
- Transformacja i upadek przemysłu w Polsce
- Sosnowiec po przemyśle: trudna prawda
Sosnowiec: skąd wzięła się czarna legenda?
Gorszy niż Mordor?
„Gandalfie” – pyta Frodo na jednym z popularnych „sosnowieckich” memów – „czy jest na świecie miejsce gorsze niż Mordor?”. „Tak” – odpowiada czarodziej – „to Sosnowiec”. Dziś internetowe żarty o Sosnowcu, przedstawiające miasto jako dystopijną stolicę wszystkiego, co najgorsze, urosły do rangi osobnego fenomenu. Tylko czy w tej legendzie jest choć odrobina prawdy? To zależy, kogo zapytasz.
Sosnowiec wciąż należy do największych miast konurbacji śląsko-dąbrowskiej: jest dobrze skomunikowany i dla części branż pozostaje atrakcyjną lokalizacją. A jednak przez lata ciągnęła się za nim łatka problemów społeczno-gospodarczych. Wysokie bezrobocie (5,2% w październiku 2023) i spory odsetek osób długotrwale pozostających bez pracy to tylko początek listy. Wiele zarejestrowanych działalności to mikro i małe firmy — częściej sposób na przetrwanie niż motor tworzenia nowych etatów. Skutki? Długotrwałe bezrobocie przekładało się na większą przestępczość, trudniejszą sytuację mieszkaniową i socjalną oraz niedobory środków na modernizację infrastruktury. Do tego dochodzi fatalna jakość powietrza, którą miasto dzieli z innymi ośrodkami konurbacji. Tak przynajmniej wyglądał obraz jeszcze kilka lat temu.
Mimo to, wbrew obiegowej opinii, Sosnowiec nie jest „najgorszym miastem w Polsce”. Na pewno jednak nie można go zaliczyć ani do najzamożniejszych, ani do najszczęśliwszych miejsc w kraju. Skąd więc wzięło się to, że dawny, dynamiczny ośrodek przemysłowy w zbiorowej wyobraźni stał się synonimem dystopii?
Pierwsze prawa miejskie po 1863 roku
Zagłębie Dąbrowskie nabrało rozpędu gospodarczego dopiero w połowie XIX wieku. Choć region miał dostęp do węgla i innych surowców oraz korzystne położenie komunikacyjne, wcześniej hamowały go liczne działania wojenne na pograniczu. Dopiero rozwój górnictwa i hutnictwa, a następnie budowa Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, stworzyły warunki do szybkiego wzrostu.
Pod koniec XIX wieku przyszły Sosnowiec wciąż nie posiadał jednak praw miejskich. Była to rozległa osada — mozaika uprzemysłowionych wsi i robotniczych osiedli. Od 1815 roku aż do I wojny światowej ośrodek znajdował się w granicach Imperium Rosyjskiego, co znacząco utrudniało uzyskanie miejskiej administracji. Po powstaniu styczniowym władze rosyjskie odebrały prawa miejskie wielu miejscowościom i niechętnie nadawały je nowym. Dlatego pod koniec XIX wieku Sosnowiec miał już zawodowy teatr, kopalnie i hutę, okazały dworzec, ale nadal nie posiadał urzędu miejskiego. Dopiero w 1902 roku lokalnym działaczom udało się przekonać cara do nadania praw miejskich. Co ważne, miasto — choć jeszcze nie powiatowe — było pierwszą miejscowością w Królestwie Polskim, która otrzymała prawa miejskie po 1863 roku.
O sile ówczesnego ośrodka przemysłowego może świadczyć udział sosnowieckich robotników w rewolucji 1905 roku oraz w tworzeniu efemerycznej Republiki Zagłębiowskiej.
Złote lata Sosnowca
Po I wojnie światowej Sosnowiec wspierał powstania wielkopolskie, a następnie — na drodze plebiscytu — znalazł się w granicach odrodzonego państwa polskiego.
W dwudziestoleciu międzywojennym miasto nadal rozwijało się przemysłowo i kulturalnie. Z danych statystycznych wynika, że ponad 60% mieszkańców pracowało w przemyśle — głównie w hutnictwie i górnictwie — a kolejne 14% w handlu. Niewielka część działała w wolnych zawodach, także w sferze artystycznej. II Rzeczpospolita zmagała się z własnymi problemami gospodarczymi, przez co nie udało się wrócić do tempa rozwoju sprzed I wojny światowej. Mimo to okres ten bywa nazywany złotą erą Sosnowca, który stał się niepisaną — przede wszystkim finansową — stolicą ówczesnego województwa kieleckiego. (Bielecki P., 2011: 29) To właśnie wtedy ogólnopolską sławę zdobył urodzony w Sosnowcu tenor i aktor, rozpoznawany do dziś — Jan Kiepura.
W 1937 roku Sosnowiec uzyskał status miasta na prawach powiatu. Dysponował wówczas nie tylko rozbudowaną infrastrukturą przemysłową i instytucjami kultury, lecz także własną siecią tramwajów oraz długo wyczekiwaną kanalizacją.
Wojna, PRL i era Gierka w Sosnowcu
Wojenne spustoszenie
Przed 1939 rokiem Sosnowiec miał wyraźnie wielokulturowy charakter. Obok Polaków znaczną część mieszkańców stanowili Żydzi, a mniejsze grupy tworzyli także Niemcy i Rosjanie. Wojna całkowicie odwróciła ten układ. W czasie okupacji niemieckiej doszło do zagłady większości żydowskich obywateli miasta. Polacy z Zagłębia, postrzegani przez okupanta jako „mniej niemieccy” niż sąsiedni Ślązacy, zostali zepchnięci do roli ludzi drugiej kategorii. To dodatkowo zaostrzyło napięcia i niechęć między społecznościami po obu stronach Brynicy. Po wejściu Armii Czerwonej (dla jednych wyzwoleniu, dla innych zajęciu) do wcześniejszych „niemieckich porządków” dołożyły się nowe, radzieckie. Tym razem wysiedlano Niemców, a osoby związane z prozachodnią konspiracją trafiały do aresztów.
Kolejna fala przemian społecznych przyszła wraz z utrwaleniem władzy komunistycznej. Po administracyjnym i gospodarczym powiązaniu ze Śląskiem Zagłębie zaczęło wypadać słabiej na tle bardziej rozwiniętej części górnośląskiej. Wielu mieszkańców przenosiło się więc „za Brynicę”, szukając lepszej pracy i wyższej jakości życia. Ich miejsce zajmowali nowi przybysze, najczęściej z podkieleckich i podkrakowskich wsi. (Bielecki P.: 34) W planach władz PRL Zagłębie i Śląsk miały stopniowo się ujednolicić. Jednocześnie region był faworyzowany jako bardziej „czerwony” — robotniczy i uznawany za szczególnie sprzyjający socjalizmowi. Choć Sosnowiec stracił na lokalnym znaczeniu, nie mogąc skutecznie konkurować z większymi miastami Śląska, wciąż pozostawał istotnym centrum przemysłu.
Era Gierka i koniec dobrej passy
Edward Gierek (jeden z najważniejszych polityków PRL), który w 1970 roku objął funkcję I Sekretarza KC PZPR, uchodził za „chłopaka z Sosnowca”. Mimo że młode lata spędził we Francji — pracował tam i działał w miejscowej partii komunistycznej — podkreślał autentyczną więź z miastem, w którym się urodził.
Czas rządów Gierka kojarzy się z szybkim wzrostem poziomu życia, większym otwarciem na Zachód, rozbudową budownictwa i przemysłu oraz podwyżkami płac. W oficjalnych deklaracjach I sekretarz akcentował zacieśnianie przyjaźni polsko-radzieckiej, a jednocześnie polski socjalizm nabierał coraz bardziej „kapitalistycznych” cech. Była to reakcja na kryzys, który doprowadził do upadku ekipy Gomułki i którego skutki były odczuwalne jeszcze na początku dekady Gierka. Dla mieszkańców Zagłębia, a szczególnie Sosnowca, był to okres wyraźnego ożywienia. W 1975 roku miasto powiększono o kilka przygranicznych miejscowości, a Sosnowiec umocnił swoją pozycję jako miasto powiatowe w województwie katowickim. Sam Gierek, który w młodości pracował jako górnik, darzył ten zawód szczególnym sentymentem — zwłaszcza gdy chodziło o jego ziomków z Zagłębia.
Reformy gospodarcze wprowadzone przez Edwarda Gierka są jednym z ważnych elementów, które dekadę później przyczyniły się do pogłębienia kryzysu. Rozbudzona konsumpcja sprawiła jednocześnie, że nadchodzące załamanie było dla wielu znacznie bardziej dotkliwe. Żeby zrozumieć źródła problemów, nie da się jednak wszystkiego sprowadzić wyłącznie do błędów polityki Gierka. Trzeba uwzględnić także tło międzynarodowe: globalną sytuację gospodarczą, kryzys paliwowy, wzrost oprocentowania kredytów oraz rozwój neoliberalnych kierunków polityki na Zachodzie. Mimo to propaganda sukcesu epoki Gierka, przy braku realnych możliwości spełnienia składanych obietnic, zakończyła się katastrofą.
Transformacja i upadek przemysłu w Polsce
Dwie ostatnie dekady XX wieku były dla Polski czasem jednocześnie nadziei i rozczarowań. Zanik dominacji ZSRR przyniósł bardziej liberalną politykę, większą swobodę życia prywatnego, wolność mediów i sumienia, a wraz z końcem zimnej wojny – otwarte granice, względny pokój i mocniejsze powiązania z Zachodem. Równolegle z polityczną liberalizacją wprowadzono jednak bardzo twardy liberalizm gospodarczy. Ta zmiana szczególnie boleśnie odbiła się na regionach górniczych i przemysłowych. Polską gospodarkę (podobnie jak gospodarki innych państw dawnego bloku wschodniego) zaczęto dostrajać do globalnych rynków, opartych na ostrej konkurencji. Jak opisuje ekonomistka Jane Hardy, proces ten przebiegał w trzech etapach (Hardy J., 2010: 119-120):
1990-1995 – fala bankructw i likwidacja dużych przedsiębiorstw państwowych (w praktyce upadek przemysłu tekstylnego, ograniczanie liczby kopalń oraz zakładów przemysłowych)
1999-2005 – komercjalizacja usług publicznych i przebudowa systemu opieki (najmocniej uderzająca w ochronę zdrowia, prowadząca do masowego zamykania szpitali)
2005-2010 – prywatyzacja usług transportowych i komunikacyjnych (telekomunikacja, linie lotnicze i kolejowe itp.).
Z dzisiejszej perspektywy warto dopowiedzieć, że wygaszanie kopalń na Śląsku i w Zagłębiu trwało również po tym okresie. W 2015 roku wydobyto ostatni węgiel w ostatniej zagłębiowskiej kopalni Kazimierz-Juliusz.
W państwach Europy Środkowej i Wschodniej restrukturyzacja wyglądała różnie. W Polsce Leszek Balcerowicz, pełniący rolę kluczowego eksperta w pierwszych latach nowego systemu, był ideowym uczniem Miltona Friedmana. Łączył prywatyzację z pojęciem wolności (Balcerowicz L., 1999: 43), a zubożenie części grup społecznych i masowe bezrobocie traktował jako przejściowe koszty na drodze do powszechnego wzrostu. W efekcie szybko prywatyzowana gospodarka nie dawała wystarczającej „poduszki bezpieczeństwa” pracownikom sektorów poddawanych cięciom.
Dla Sosnowca – miasta o górniczym rodowodzie – stało się to szczególnie dotkliwe. Konkurowanie z Katowicami w obszarze prywatnych usług nie było proste, a z czasem także lokalne, oddolne inicjatywy handlowe zaczęły przegrywać z ekspansją sieciowych marketów. Dodatkowo trudny dla miasta okazał się zwrot politycznej narracji w prawo. Zagłębiacy – nie bez przyczyn wspierający partie lewicowe i z nostalgią wspominający peerelowską stabilizację – budzili niechęć w społeczeństwie, które chciało budować kraj na wzór „amerykańskiego snu”. Postrzegano ich jako zbyt mocno zakotwiczonych w minionej epoce; znów też wielu z nich miało poczucie marginalizacji w porównaniu ze Ślązakami. Jednocześnie zmiana ustroju otworzyła drogę do powrotu do kultury regionalnej i stopniowego odbudowywania niezależnej tożsamości.
Sosnowiec po przemyśle: trudna prawda
O dziejach Sosnowca da się myśleć na kilka sposobów. Czy to tylko „miasto-chwila” — ośrodek, który na moment znalazł się w centrum uwagi, by stracić znaczenie, gdy kapitał i inwestorzy przenieśli się gdzie indziej? A może tę opowieść lepiej czytać w szerszym kontekście przemian gospodarczych, które przetoczyły się przez cały region?
Od XIX wieku aż po połowę XX wieku industrializacja była dla wielu społeczeństw motorem szybkiego awansu: przynosiła wzrost zamożności i realną poprawę warunków życia milionów ludzi. Tam, gdzie docierała cywilizacja przemysłowa, fundamentem przyspieszonego rozwoju stawały się surowce, ich wydobycie i przetwarzanie, a za tym szły innowacje technologiczne oraz rosnąca konsumpcja. W drugiej połowie XX wieku coraz częściej prognozowano, że kolejną fazą będzie społeczeństwo poprzemysłowe (postindustrialne): maszyny miały przejmować coraz więcej pracy w przemyśle, a głównym źródłem dochodu i zatrudnienia miały zostać usługi. Przez lata właśnie tą narracją próbowano wyjaśniać restrukturyzację Sosnowca i innych dawnych centrów przemysłowych. Rzeczywistość okazała się jednak bardziej złożona. Sosnowiec nie przeszedł ścieżki, w której automatyzacja wydobycia węgla idzie w parze z powstaniem porównywalnej liczby stabilnych miejsc pracy w usługach. Mimo to wciąż można natknąć się na tezę, że przemysł „został zastąpiony” przez usługi i turystykę. Problem w tym, że turystyka ma ograniczoną chłonność: liczba etatów i poziom wynagrodzeń nie dorównują temu, co przez dekady dawały kopalnie i huty. Z kolei handel, coraz mocniej zdominowany przez duże sieci, częściej oferuje zajęcia dorywcze i nisko płatne niż trwałe miejsca pracy z perspektywą rozwoju. W efekcie cierpi siła nabywcza i spada morale mieszkańców. Trudno się więc dziwić, że Sosnowiec bywa postrzegany jako miasto przygnębiające.
W ostatnich latach widać jednak większą troskę o infrastrukturę. Podobnie jak w wielu polskich miastach przybywa ścieżek rowerowych, powstają obiekty sportowe, działają instytucje kultury i edukacji. Część osób próbuje znaleźć swoją drogę w „ucieczce do przodu”, przebranżawiając się i wchodząc w sektor informacyjny. Powrót do dawnej świetności nie jest realny, ale lepsze zrozumienie tych uwarunkowań może pomóc zbudować coś trwalszego — na miarę współczesnych potrzeb i możliwości.
Źródła:
- Jane Hardy, Polski kapitalizm po transformacji, Warszawa 2010
- Piotr Bielecki, Zwięzła historia Zagłębia Dąbrowskiego, FdZD 2011
- Leszek Balcerowicz, Państwo w trakcie przebudowy, Kraków 1999