Przeszła Auschwitz i piekło PRL. Zdradził ją najbliższy
Stanisława Rachwał, z domu Surówka, przyszła na świat 29 czerwca 1903 roku w Rudkach pod Lwowem. Od dziecka dorastała w atmosferze, w której miłość do Polski nie była hasłem, lecz zobowiązaniem – a marzenie o niepodległości szybko zamieniło się w gotowość do walki. Wkrótce jej los wystawi ją na próbę, jakiej nie sposób sobie wyobrazić: stanie naprzeciw dwóch bezlitosnych systemów, niemieckiego i sowieckiego. I choć zapłaci za to cenę, której wielu by nie udźwignęło, nie pozwoli, by odebrano jej wiarę w ojczyznę. Co dokładnie przeszła i jak daleko była w stanie się posunąć, by Polska przetrwała?
- Stanisława Rachwał w konspiracji ZWZ-AK
- Powojenna konspiracja i aresztowanie
- Więzienna gehenna Stanisławy Rachwał
- Zapomniana bohaterka: Stanisława Rachwał
Stanisława Rachwał w konspiracji ZWZ-AK
Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy i ZSRR uderzyły na Polskę, Stanisława Rachwał nie zamierzała stać z boku. Razem z mężem, Zygmuntem Rachwałem – oficerem Wojska Polskiego i funkcjonariuszem Policji Państwowej – włączyła się w pracę konspiracyjną. Już w pierwszych miesiącach okupacji dołączyła do Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), który z czasem przekształcił się w Armię Krajową.
Znajomość kilku języków i wyjątkowy talent do organizowania ludzi sprawiły, że szybko stała się jedną z ważniejszych postaci w wywiadzie i kontrwywiadzie podziemia. Działając pod pseudonimami „Herbert”, „Herburta”, „Rysiek” i „Ryś”, zdobywała informacje o posunięciach okupanta, tworzyła i zabezpieczała punkty przerzutowe dla kurierów oraz koordynowała akcje dywersyjne. Jej odwaga, opanowanie i spryt czyniły ją niezwykle skuteczną — aż w końcu trafiła na celownik gestapo.
W 1941 roku została aresztowana. Przeszła brutalne przesłuchania, ale nikogo nie wydała. Dzięki działaniom podziemia udało się doprowadzić do jej uwolnienia, a ona niemal natychmiast wróciła do konspiracji. Niestety rok później ponownie wpadła w ręce Niemców. Tym razem wszystko potoczyło się znacznie gorzej: po osadzeniu w więzieniu na Montelupich w Krakowie została wywieziona do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz. Tam, jak wielu więźniów politycznych, doświadczyła piekła – tortur, przemocy i nieludzkich warunków, które miały złamać człowieka.
Czytaj także: Historia Żołnierzy Wyklętych, bohaterów antykomunistycznego podziemia
Powojenna konspiracja i aresztowanie
Dla wielu żołnierzy podziemia zakończenie wojny nie było równoznaczne z końcem oporu — oznaczało raczej wejście w kolejny, jeszcze bardziej niebezpieczny rozdział. Stanisława również nie złożyła broni. Najpierw działała w Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj, a następnie w „Wolności i Niezawisłości” (WiN), organizacji kontynuującej walkę o niezależność Polski. W konspiracji zajmowała się wywiadem: gromadziła informacje o działaniach NKWD oraz Urzędu Bezpieczeństwa (UB). Najczęściej pracowała w Krakowie i na Śląsku, budując oraz koordynując sieci informacyjne.
W sierpniu 1946 roku dotarło do niej ostrzeżenie, że UB wpadło na trop jej mieszkania. Zaczęła się ukrywać — najpierw w Krakowie, później w Warszawie, gdzie zatrzymywała się u przyjaciółki, z którą przeszła przez Auschwitz-Birkenau. Ostatecznie została zdradzona przez własnego męża, Leona Andrzejewskiego.
W 1946 roku UB ją aresztowało. Śledztwo ciągnęło się przez 11 miesięcy, a w tym czasie poddawano ją nieludzkim torturom. Nie dała się złamać, jednak wyrok był bezlitosny — najpierw dożywocie, potem zamienione na karę śmierci. Dopiero interwencja Bolesława Bieruta sprawiła, że ostatecznie skazano ją na dożywotnie więzienie. Przez następne 10 lat przetrzymywano ją w najcięższych więzieniach PRL — w Krakowie, Inowrocławiu i Fordonie — gdzie trafiała na zbrodniarki z obozów koncentracyjnych oraz funkcjonariuszki SS.
Więzienna gehenna Stanisławy Rachwał
Pobyt w komunistycznym więzieniu okazał się dla Stanisławy Rachwał czasem skrajnej udręki. Przetrzymywano ją w izolacji, odcinano od lekarzy i odmawiano nawet podstawowej pomocy medycznej. Władze traktowały ją jak „wroga ludu”, próbując złamać ją zarówno fizycznie, jak i psychicznie. Mimo presji nie obciążyła nikogo ze współpracowników i nie wycofała się z wyznawanych wartości.
W 1956 roku, po politycznych zmianach i tzw. „odwilży gomułkowskiej”, wyszła na wolność dzięki amnestii. To jednak nie oznaczało końca represji – przez następne lata pozostawała pod stałą obserwacją Służby Bezpieczeństwa. Powrót do normalności był praktycznie niemożliwy, a wyniszczone zdrowie odebrało jej szansę na podjęcie pracy i spokojne życie.
Zapomniana bohaterka: Stanisława Rachwał
Przez długie dekady historia Stanisławy Rachwał pozostawała w cieniu. Władze komunistyczne konsekwentnie usuwały jej nazwisko z oficjalnych przekazów, bo była dla nich „niewygodnym świadkiem” zbrodni i represji. Latami żyła bez rozgłosu, pozbawiona uznania, na które w pełni zasługiwała.
Dopiero po upadku komunizmu zaczęto na nowo odkrywać i porządkować pamięć o jej losach. Mimo to nadal niewiele osób kojarzy jej nazwisko, choć jej biografia mogłaby stać się mocnym symbolem niezłomności i walki o wolność. Zmarła 18 października 1985 roku w Rzeszowie, odchodząc niemal jako anonimowa bohaterka.
Dziś, gdy coraz częściej przywracamy pamięć o żołnierzach wyklętych i ludziach podziemia, Stanisława Rachwał zasługuje na stałe, widoczne miejsce w polskiej historii. Jej odwaga, upór i gotowość do poświęceń sprawiają, że można o niej mówić jak o bohaterce XX wieku – „Pileckim w spódnicy”, która nie ugięła się nawet w obliczu najbrutalniejszego terroru.
Pamiętajmy o niej.
Źródła: Frazik i Stanisława Rachwał
Frazik W., Stanisława Rachwał oraz brygady wywiadowcze, Wydawnictwo Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, 2021
Stanisława Rachwał — hasło w Wikipedii: https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82awa_Rachwa%C5%82owa