Najpotężniejsza kobieta Persji? Dlaczego Grecy bali się wpływu Atossy
Perska królowa Atossa była wyjątkową postacią w Persji Achemenidów. Jej wpływ na władców był na tyle znaczący, że została uwieczniona w greckich dziełach historycznych i literackich. Jaki był udział królowej w budowie imperium perskiego? Dlaczego jej imię przeszło do historii?
Urodzona we właściwym miejscu i czasie?
Sztuka i literatura perska w czasach Achemenidów była zdominowana przez mężczyzn. Możliwe, że Atossa też nie byłaby nigdy znana, może poza imieniem, gdyby nie powiązania rodzinne i czas w jakim żyła. Jednak - jeżeli wierzyć opiniom jakie krążyły na jej temat – potrafiła również maksymalnie wykorzystać tę sytuację.
Urodziła się około 545 roku p.n.e. jako córka króla Cyrusa i jego ukochanej żony – królowej Kassandany. Były to czasy początku potęgi Achemenidów. Kiedy przyszła na świat jej ojciec właśnie podporządkował sobie Lidię i ruszał na podbój Babilonii. Gdy była jeszcze małym dzieckiem Cyrus rządził już największą monarchią ówczesnego świata. Chociaż jego podboje skupiały się głównie na Bliskim Wschodzie, Persja w tym czasie zaczęła poważnie zagrażać również greckim miastom-państwom. Być może właśnie dlatego autorzy greccy – Herodot i Ajschylos uwiecznili postać perskiej królowej w swoich dziełach.
Królowa w haremie
Każda królowa perska cieszyła się czcią i pewną autonomią, ale nie była całkowicie swobodna i niezależna. O tym kto ją weźmie za żonę i do kogo trafi po śmierci męża decydowali mężczyźni. Nie mogła też przejąć władzy po ojcu, jeżeli zabrakło męskich potomków. Miała szansę tylko zostać żoną przyszłego władcy – jako gwarantka ciągłości dynastii. Poza tym nie mogła liczyć na to, że będzie jedyną wybranką swojego męża. Królowie perscy praktykowali wielożeństwo i utrzymywali haremy. Nie stronili też od małżeństw w bliskim gronie rodzinnym. Wszystko dlatego, że każde małżeństwo miało charakter transakcji politycznej. Zapobiegało wojnom i wewnętrznym konfliktom, gwarantowało dobre koneksje mężowi i teściom.
Pierwszym mężem Atossy był prawdopodobnie jej brat – Kambyzes II. Oprócz tego poślubił ich wspólną siostrę, nieznaną z imienia (którą potem rzekomo sam zabił w gniewie) oraz kuzynkę Phaidyme. Tak przynajmniej twierdzi grecki historyk Herodot, który rysuje króla perskiego jako szalonego despotę, sprzeciwiającego się doradcom. (Brosius M., 2021: s. 33-40) Kambyzes podobno ożenił się z rodzonymi siostrami wbrew głosom sprzeciwu w najbliższym otoczeniu.
Nie zostawił jednak męskiego potomka i nie rządził długo. Zdążył powiększyć królestwo swojego ojca o Egipt, część Nubii i Libię. Po jego śmierci pretensje do tronu zgłosił kapłan o imieniu Gaumata, który podawał się za młodszego syna Cyrusa – Bardiję. W tym czasie jednak prawdziwy Bardija już nie żył. Pseudo-Bardija przejął nie tylko tron, ale harem Kambyzesa. W ten sposób został drugim mężem Atossy.
Wkrótce potem uzurpator został pokonany przez syna jednego z Satrapów – Dariusza. To on, za zgodą możnych, został kolejnym i ostatnim mężem Atossy. Wziął za żonę również jej drugą siostrę Artystone, a po jakimś czasie kuzynkę Phaidyme oraz siostrzenicę Parmys.
Matka Kserksesa
Kiedy Dariusz przejął harem po pseudo-Bardiji nie poprzestał na żonach poprzednika. Dołączył do nich wszystkie wolne kobiety z najbliższej rodziny Cyrusa. W ten sposób zabezpieczył swoją pozycję jako jego następca. Inaczej każdy syn takiej księżniczki miał prawo ubiegać się o tron wielkiego Achemenidy. (Briant P., 2002: s. 132; Brosius M.: s. 47)
Dla Atossy była to właściwie idealna sytuacja. Jako najstarsza rangą i wiekiem córka Cyrusa mogła wykorzystać swoją pozycję żeby wywierać wpływ na męża. Przede wszystkim wykorzystała ją do wypromowania swojego pierworodnego syna na następcę.
Dariusz miał dwóch synów z pierwszego małżeństwa (zanim został królem). Najstarszy z nich oczekiwał, że odziedziczy po ojcu tron, powołując się na prawo starszeństwa. Zamiast niego Dariusz wybrał jednak Kserksesa. Herodot uważał, że wyznaczenie syna Atossy na następcę było wynikiem jej potęgi na dworze i wpływu na króla. Chociaż nie można pominąć faktu, że sugerował go na następcę również były król Sparty, który został sojusznikiem Persów. (Myers A., 2023)
Relacja między ambitnym, ale ostatecznie przegranym królem i jego matką fascynowała Greków. Dramatopisarz, uczestnik wojny z Persami – Ajschylos postanowił uwiecznić Atossę w swojej sztuce „Persowie”. Przedstawia ją jako matkę, zatroskaną o los Kserksesa, a jednocześnie królową, rozważającą sprawy polityczne na zapleczu działań władcy. Sztuka kończy się lamentem królowej oraz chóru nad klęską Kserksesa.
Nie wiemy na ile historyczna była fabuła „Persów”. Gdyby rzeczywiście Atossa żyła w chwili, której dotyczy sztuka (ok. 479 roku), miałaby około siedemdziesiątki. (Myers A., 2023)
Atossa i Demokedes
W wyniku wojen prowadzonych w Azji Mniejszej na dworze króla Dariusza znalazł się lekarz grecki o imieniu Demokedes. Sprowadzono go jako niewolnika, ale kiedy udało mu się wyleczyć króla zyskał wysoką pozycję. Według Herodota miał zostać osobistym lekarzem Atossy, która zapadła na nowotwór piersi. Po udanym usunięciu guza postanowił wykorzystać jej zaufanie. Udało mu się namówić królową, żeby namówiła Dariusza na wyprawę wojenną do Grecji. W ten zawiły sposób grecki lekarz ułatwił sobie ucieczkę z niewoli. Król co prawda nie wybrał się od razu osobiście, ale wysłał grupę szpiegów na rozeznanie w terenie. Wśród nich znalazł się Demokedes, który wykorzystał sytuację i uciekł. Ta historia może świadczyć o wielkim wpływie Atossy na męża. Niestety nie wiemy na ile jest prawdziwa. Tym niemniej samo przekonanie Greków o wpływach perskiej królowej nie mogło być całkiem bezpodstawne. (Myers A., 2023) Natomiast opowieść o guzie wydaje się dość realistyczna, chociaż dopuszczenie Greka do władców perskich jest trochę dziwne. Jeśli Herodot ma rację, jej historia jest pierwszym w historii zapisem udanego leczenia nowotworu piersi.
***
Rola Atossy w historii królestwa Achemenidów może się wydawać subtelna. Zwłaszcza że większość zachowanych informacji pochodzi z trzeciej ręki i nie są wcale pewne. Sam fakt, że słynęła wśród Greków jako potężna królowa świadczy jednak o jej wyjątkowości. Sytuacja w jakiej się znalazła po śmierci swoich braci pozwoliła jej w pełni wykorzystać inteligencję i ambicje. Dzięki temu zapisała się w historii bardziej dobitnie niż jakakolwiek inna władczyni z tej dynastii. Jak na ironię głównie dzięki pamięci Greków.
Źródła:
1. Maria Brosius, History of Ancient Persia ‘The Achaemenid Empire, New York 2021
2. Alice Myers, Atossa, EBSCO Knowledge Advantage, https://www.ebsco.com/research-starters/history/atossa, dostęp 20.12.2025
3. Pierre Briant, From Cyrus to Alexander : a history of the Persian Empire, Winona Lake 2002