To jedno z najsłynniejszych zabójstw w historii. Dzień, który zmienił historię świata
15 marca 44 roku p.n.e. Juliusz Cezar, dyktator Rzymu, padł ofiarą spisku, który na zawsze odmienił losy antycznego świata. Choć ostrzegano go przed niebezpieczeństwem, zlekceważył znaki i przepowiednie. Jego śmierć z rąk senatorów, w tym przyjaciół, do dziś budzi emocje i pozostaje jednym z najbardziej dramatycznych wydarzeń w dziejach starożytnych.
- Droga do jedynowładztwa
- Spiskowcy – wrogowie i przyjaciele
- Ostrzeżenia, które zlekceważono
- Śmierć w cieniu posągu Pompejusza
- Po zamachu – krew i chaos
- Dwa tysiąclecia później
Droga do jedynowładztwa
Gajusz Juliusz Cezar, polityk i wódz, po latach krwawych wojen domowych stał się niekwestionowanym panem Rzymu. 14 lutego 44 roku p.n.e. senat obwołał go dyktatorem wieczystym (dictator in perpetuum), najwyższym kapłanem, imperatorem i „ojcem ojczyzny”. Była to pozycja niespotykana wcześniej w republice – Cezar skupił w swych rękach władzę absolutną.
Coraz częściej mówiono, że pragnie korony. Choć publicznie odrzucał królewskie insygnia, które kilkakrotnie próbował mu wręczyć Marek Antoniusz, nie ukrywał swej wyjątkowej pozycji. Przyjmując senatorów, nawet nie wstawał z krzesła, co dla dumnych Rzymian było trudne do zaakceptowania. Gdy Lucjusz Kotta ogłosił, że według ksiąg sybilińskich tylko król może pokonać Partów, a Cezar planował właśnie wyprawę na Wschód, atmosfera w mieście zgęstniała.
Spiskowcy – wrogowie i przyjaciele
Na czele spisku stanęli Gajusz Kasjusz Longinus i Marek Juniusz Brutus. Pierwszy z nich walczył wcześniej po stronie Pompejusza, po klęsce pod Farsalos poddał się Cezarowi, ale nie krył niechęci. Drugi był przyjacielem dyktatora, który zresztą łączył go z jego matką Serwillą romans. Cezar darzył Brutusa zaufaniem, uczynił go nawet pretorem – ten jednak z czasem zaczął go nienawidzić.
W spisek zaangażowało się około sześćdziesięciu senatorów. Co znamienne, znaleźli się wśród nich nie tylko dawni przeciwnicy Cezara, ale też jego oficerowie z galijskich wojen – Decymus Brutus czy Gajusz Treboniusz. Motywy nie są do końca jasne, być może dołączyli z zazdrości o wpływy Antoniusza i Lepidusa. Spiskowcy spotykali się potajemnie, rozważając różne miejsca zamachu: Pole Marsowe podczas wyborów, most na drodze do głosowania, a nawet walki gladiatorów. Ostatecznie wybrano senat – tam Cezar pozostawał bez ochrony, a senatorowie mogli ukryć sztylety pod togami.
Ostrzeżenia, które zlekceważono
Cezara wielokrotnie ostrzegano. Wróżbita Spurynna przestrzegał, aby „strzegł się niebezpieczeństwa, które nie sięgnie poza idy marcowe”. Na kilka miesięcy przed śmiercią odkryto w Kapui starożytną tablicę z przepowiednią, że potomek Jula zginie z ręki swych krewnych, a Italia zapłaci za to wielkimi klęskami.
W nocy poprzedzającej zabójstwo żona Cezara Kalpurnia śniła koszmary: widziała walący się strop i martwego męża w swych ramionach. Błagała, żeby nie wychodził z domu. Cezar, sam nie czując się dobrze, chciał zostać. Wtedy jednak pojawił się Decymus Brutus, jeden ze spiskowców i przekonał go, że senatorowie od rana czekają, a niestawienie się byłoby oznaką słabości. W drodze do teatru Pompejusza, gdzie tego dnia obradowano, nieznajomy wręczył Cezarowi zwój z ostrzeżeniem. Ten jednak, zajęty rozmową, schował go, aby przeczytać później.
Śmierć w cieniu posągu Pompejusza
Około południa 15 marca Cezar zajął miejsce w złoconym krześle w Curia Pompeia. Marek Antoniusz został zatrzymany przed wejściem przez Gajusza Treboniusza – spiskowcy obawiali się, że mógłby im przeszkodzić. Gdy Cezar usiadł, podszedł do niego Tyliusz Cymber, prosząc o łaskę dla wygnanego brata. Za nim zaczęli podchodzić inni.
Cezar, zirytowany natarczywością, próbował wstać. Wtedy Cymber jednym ruchem ściągnął mu togę z ramienia – to był umówiony znak. Pierwszy cios z tyłu zadał Publiusz Serwiliusz Kaska, ale ranił Cezara lekko. Ten chwycił napastnika za rękę i krzyknął: „Casco, co ty robisz?”, po czym ugodził go rylcem. Przerażony Kaska zawołał po grecku brata Gajusza z pomocą.
Rozpętało się piekło. Kasjusz Longinus uderzył Cezara w twarz, Gajusz Kaska wbił sztylet między żebra, Decymus Brutus w udo. Cezar próbował się bronić, ale gdy zobaczył nadchodzącego Marka Brutusa, miał wykrzyknąć po grecku: „I ty, dziecię?”. To był ostatni cios – Brutus uderzył w pachwinę. Cezar padł zakryty własną togą u stóp posągu Pompejusza, swego dawnego wroga. Lekarz Antystiusz naliczył później 23 rany.
Po zamachu – krew i chaos
Spiskowcy rozbiegli się w popłochu, krzycząc o wolności. Nie mieli planu, co dalej. Tymczasem Rzym zamarł. Ciało Cezara pozostało w miejscu zbrodni, dopiero trzej niewolnicy zanieśli je do domu. Sekcja wykazała, że śmiertelny okazał się cios w klatkę piersiową – sięgnął serca i uszkodził aortę. Dyktator wykrwawił się wewnętrznie.
Gdy kilka dni później Marek Antoniusz wygłosił nad ciałem poruszającą mowę, tłum obrócił się przeciw zamachowcom. Na Forum ustawiono woskową podobiznę Cezara z zaznaczonymi ranami, a jego ciało spalono na stosie. W miejscu tym stanęła później świątynia Boskiego Cezara. Rozwścieczony lud ruszył pod domy Brutusa i Kasjusza – ledwie udało się ich obronić.
Zamachowcy nie uniknęli kary. W ciągu dwóch lat wszyscy zginęli – w bitwie lub popełnili samobójstwo. Brutus i Kasjusz po klęsce pod Filippi w 42 roku p.n.e. odebrali sobie życie. Żaden nie umarł śmiercią naturalną.
Dwa tysiąclecia później
Przez wieki dokładne miejsce zabójstwa pozostawało niepewne. W 2012 roku hiszpańscy archeolodzy odkopali na placu Torre Argentina monumentalną strukturę z betonu rzymskiego. To Curia Pompeia – sala, gdzie 15 marca 44 roku p.n.e. zginął Cezar. Na rozkaz Oktawiana Augusta zamurowano ją na znak potępienia zbrodnię. Dziś każdy może stanąć w miejscu, gdzie rozegrał się jeden z najważniejszych dramatów w dziejach.
Cezar nie zdążył wyruszyć na podbój Partów ani Daków. W testamencie adoptował wnuka swej siostry – Gajusza Oktawiusza, który jako Oktawian August został pierwszym cesarzem Rzymu. Republika upadła, a idy marcowe na zawsze zapisały się w pamięci jako dzień, w którym zamordowano Cezara.
Źródła:
- Krawczuk A., Kronika starożytnego Rzymu, Warszawa 1994.
- Swetoniusz, Żywoty Cezarów, Wrocław 1987.
- Zieliński T., Rzeczpospolita Rzymska, Katowice 1989.
- https://dzieje.pl/rozmaitosci/archeolodzy-odkryli-w-rzymie-miejsce-zabojstwa-juliusza-cezara