Logo serwisu: Kroniki Dziejów
Menu
  • Historia Polski
    • Średniowiecze
    • Pierwsi Piastowie
    • Rozbicie dzielnicowe
    • Po zjednoczeniu
    • Nowożytność
    • XVI wiek
    • XVII wiek
    • XVIII wiek
    • Polska pod zaborami
    • Współczesność
    • Polska 1918-1945
    • Okres PRL
    • Po 1989 roku
    • Historia powszechna
      • Starożytność
      • Grecja
      • Rzym
      • Egipt i Mezopotamia
      • Pozostałe
      • Średniowiecze
      • Wczesne średniowiecze (do VIII wieku)
      • Pełne średniowiecze (IX-XIII wiek)
      • Późne średniowiecze (XIV-XV wiek)
      • Nowożytność
      • XVI wiek
      • XVII wiek
      • XVIII wiek
      • XIX wiek do 1914
      • Współczesność
      • I wojna światowa
      • XX lecie międzywojenne
      • II wojna światowa
      • Historia najnowsza
      • Zimna wojna
    • Postacie i wydarzenia
      • Postacie w historii powszechnej
      • Władcy i przywódcy
      • Podróżnicy i odkrywcy
      • Kobiety w historii świata
      • Ludzie kultury
      • Inne znane osobistości
      • Polacy
      • Władcy i przywódcy Polski
      • Polscy naukowcy i działacze społeczni
      • Ludzie kultury i inni
      • Kobiety w historii Polski
      • Wydarzenia z historii powszechnej
      • Bitwy i wojny
      • Polityka i traktaty
      • Gospodarka i społeczeństwo
      • Religia w historii świata
      • Wydarzenia z historii Polski
      • Bitwy i wojny
      • Polityka i traktaty
      • Gospodarka i społeczeństwo
    • Ciekawostki historyczne
      • Warto wiedzieć
      • Zabytki i budowle
      • Popularne zestawienia
      • Mało znane wydarzenia
      • Mało znane postacie
      • Wojskowość
      • Broń historyczna
      • Taktyki wojenne
        • Moje konto
        Facebook
        Szukaj
        • Kroniki Dziejów
        • Aktualności
        • Ciekawostki
        • Te zegarki rządziły w PRL. Pamiętasz je?

        Zegarki z ZSRR, które nosił Gagarin. Dziś kolekcjonerzy szukają ich na całym świecie

        Kirowskije – jedna z marek poprzedzających powstanie Poljota
        Kirowskije – jedna z marek poprzedzających powstanie Poljota, fot. Radzisz44/Wikipedia CC BY-SA 4.0
        Opublikowano: 16.11.2026Autor: Emil KwidzińskiUdostępnij

        Dziś polują na nie kolekcjonerzy, ale jeszcze całkiem niedawno odmierzały życie milionom — na rękach robotników, naukowców i żołnierzy, a nawet tych, którzy zobaczyli Ziemię z orbity. Radzieckie zegarki to nie tylko stal i trybiki: każdy model niesie w sobie opowieść o wielkich ambicjach, zakulisowej polityce i cichych marzeniach inżynierów oraz zwykłych ludzi. Jak powstało zegarmistrzowskie imperium, które w XX wieku potrafiło narzucić rytm całemu państwu — i co kryje się w jego historii, że do dziś potrafi zaskakiwać?

        1. Jak ZSRR kupił amerykańską fabrykę zegarków
        2. Francuski trop w radzieckich zegarkach
        3. Wojenna ewakuacja fabryk i narodziny Wostoka
        4. Radzieckie zegarki w wyścigu kosmicznym
        5. Zegarki z ZSRR: kultowe marki i Wostok
        6. Koniec fabryk, powrót legend ZSRR
        7. Radzieckie zegarki w PRL: fenomen epoki

        Jak ZSRR kupił amerykańską fabrykę zegarków

        Pod koniec lat 20. w Związku Radzieckim zaczęto rozumieć, że doganianie Zachodu nie może opierać się wyłącznie na dymiących hutach i nowych fabrykach. Do pełnego skoku cywilizacyjnego potrzebna była też technika precyzyjna. Zegarki pasowały idealnie: ich produkcja wymagała jednocześnie świetnie wyszkolonych rąk i zaplecza maszynowego na wysokim poziomie. Właśnie dlatego w 1929 roku Sowieci zrobili ruch, który wielu uznało za sensacyjny: w Stanach Zjednoczonych wykupili całą, chylącą się ku upadkowi wytwórnię Dueber-Hampden. W stronę Moskwy wyruszyły dziesiątki wagonów wypełnionych urządzeniami, a razem z nimi przyjechała ekipa amerykańskich fachowców, mających wprowadzić radzieckich inżynierów w praktyczne tajniki mikromechaniki.

        Szybko wyszło na jaw, że to nie był jednorazowy zakup, lecz moment, który przestawił zwrotnicę historii. Na tej bazie powołano Pierwszą Moskiewską Fabrykę Zegarków – zakład, z którego po latach wyrośnie Poljot. Na starcie z taśm schodziły przede wszystkim proste, nieskomplikowane mechanizmy, ale doświadczenie zbierane z miesiąca na miesiąc zaczęło procentować: pojawiały się pierwsze własne, radzieckie rozwiązania konstrukcyjne. Wtedy też w ZSRR na dobre utrwaliło się przekonanie, że zegarek może być symbolem postępu i nowoczesnego państwa, a nie tylko drobnym dodatkiem do męskiej garderoby.

        Francuski trop w radzieckich zegarkach

        Choć to amerykańskie rozwiązania dały ZSRR pierwszą solidną podstawę, prawdziwy przełom przyszedł dopiero wraz ze współpracą z Francją. W 1936 roku podpisano umowę z renomowaną firmą Lip, która zgodziła się przekazać nie tylko gotowe mechanizmy, lecz także licencje i praktyczną wiedzę produkcyjną. W Penzie ruszył nowy zakład, a radzieccy konstruktorzy po raz pierwszy mogli podpatrywać „na żywo” europejską szkołę zegarmistrzostwa i uczyć się jej od środka.

        Jaki był efekt? Wiele radzieckich modeli – dziś uznawanych za ikony – wyrasta bezpośrednio z francuskich projektów. Różnica polegała na tym, że Sowieci błyskawicznie dostosowywali je do własnych potrzeb: mechanizmy miały być tanie w produkcji, odporne na ciężkie warunki i łatwe w naprawie. Ten charakterystyczny, „surowy” styl stał się z czasem znakiem rozpoznawczym radzieckich czasomierzy. Nie zawsze imponowały finezją, ale miały działać wszędzie – i zazwyczaj właśnie tak było.

        Wojenna ewakuacja fabryk i narodziny Wostoka

        II wojna światowa postawiła przemysł na głowie i wymusiła decyzje podejmowane w biegu. Gdy niemieckie wojska ruszyły na wschód, radzieckie fabryki zegarków zaczęto w ekspresowym tempie ewakuować w głąb kraju. Zakład z Moskwy trafił do Złatoustu, a Druga Moskiewska Fabryka Zegarków została przeniesiona do Czystopola. Transport maszyn, dokumentów i tysięcy pracowników w realiach toczącego się frontu był potężnym wyzwaniem logistycznym, ale całą operację przeprowadzono zadziwiająco sprawnie i szybko.

        Na nowym miejscu linie produkcyjne wystartowały niemal od razu. Na początku priorytetem był sprzęt dla armii, jednak pod koniec wojny zaczęły pojawiać się pierwsze serie czasomierzy, które z czasem obrosły legendą. Właśnie w Czystopolu narodził się Wostok – marka dziś najmocniej kojarzona z Komandirskimi oraz „nurkową” Amfibią. Ich surowa, bezkompromisowa konstrukcja i odporność na ciężkie traktowanie nie były przypadkiem: to bezpośrednia konsekwencja wojennej codzienności, w której te projekty powstawały i nabierały ostatecznego kształtu.

        Mechanizm kal. 2414 stosowany w zegarkach Wostok Komandirskie
        Mechanizm kal. 2414 stosowany w zegarkach Wostok Komandirskie, fot. Wilson Hui/Wikipedia CC-BY-2.0

        Radzieckie zegarki w wyścigu kosmicznym

        Lata 60. przyniosły przełom, który zmienił wszystko – rozpoczął się wyścig o kosmos. I nagle wyszło na jaw, że zegarek to nie tylko dodatek, ale sprzęt o realnym znaczeniu. Pokładowe urządzenia musiały być absolutnie niezawodne, a dokładne odmierzanie czasu decydowało o powodzeniu manewrów, testów i całych misji. Pierwsza Moskiewska Fabryka Zegarków, znana z marki Poljot, stała się jednym z istotnych filarów radzieckiego programu kosmicznego.

        W marcu 1961 roku na orbicie przetestowano zegarek Pobieda. Miesiąc później Jurij Gagarin wyruszył w kosmos z Szturmańskije na nadgarstku – modelem przygotowanym wyłącznie dla pilotów. Dziś niewiele osób pamięta, że również Walentyna Tierieszkowa, pierwsza kobieta w kosmosie, korzystała z czasomierza pochodzącego z tej samej fabryki. To właśnie wtedy radzieckie zegarmistrzostwo na trwałe wpisało się w opowieść o naukowym triumfie i wielkich ambicjach, a Poljot zaczął funkcjonować jako symbol narodowej dumy.

        Zegarki z ZSRR: kultowe marki i Wostok

        W latach 60. i 70. zegarek w ZSRR stał się symbolem prestiżu i jednym z najbardziej upragnionych przedmiotów codziennego użytku. Rakieta, Pobieda, Wostok czy Poljot – każda z tych marek miała własny charakter, wiernych fanów i historię, o której chętnie opowiadano. Czasomierze kupowano „na ważną okazję”, wręczano je na śluby i jubileusze, a w wielu rodzinach zamieniały się w pamiątki z duszą, przekazywane dalej z pokolenia na pokolenie.

        Jednocześnie coraz szybciej rósł rynek zegarków o specjalnym przeznaczeniu. W 1965 roku fabryka Wostok została oficjalnym dostawcą Ministerstwa Obrony, co oznaczało jedno: trzeba było tworzyć modele przygotowane na skrajne warunki – od wnętrza czołgu po klaustrofobiczną przestrzeń okrętu podwodnego. Prosty, bezkompromisowo użytkowy design i ponadstandardowa wytrzymałość sprawiły, że Wostoki błyskawicznie zyskały miano kultowych nie tylko wśród żołnierzy, ale też wśród cywilów, którzy szukali sprzętu pewnego i „na długie lata”.

        Koniec fabryk, powrót legend ZSRR

        Kwarcowy przełom lat 80. przycisnął radzieckie zakłady do muru i zmusił je do ekspresowej modernizacji. Do produkcji weszły zegarki elektroniczne oraz konstrukcje hybrydowe, a wolumen wytwarzania osiągał rekordowe poziomy. Paradoksalnie to nie technologia okazała się największą przeszkodą, tylko historia. Po rozpadzie ZSRR ogromne państwowe kombinaty nie umiały odnaleźć się w realiach wolnego rynku. Wiele fabryk zniknęło, część sprzedano prywatnym właścicielom, a zaledwie nielicznym markom udało się po latach wrócić do gry.

        Mimo to dziś radzieckie zegarki wyraźnie wracają do łask. Kolekcjonerzy szukają ich za bezkompromisową prostotę, trwałość i opowieści ukryte pod deklem. Każda Amfibia, Pobieda czy Poljot to jak kieszonkowy fragment XX wieku – zapis ambicji, napięć i marzeń epoki, która przeminęła, ale wciąż potrafi wciągnąć. I choć ZSRR dawno zniknął z map, jego zegarki nadal odmierzają czas – trochę inaczej, trochę głośniej, za to z charakterem, którego nie da się skopiować.

        Radzieckie zegarki w PRL: fenomen epoki

        W realiach PRL radzieckie zegarki stały się czymś znacznie więcej niż tylko dodatkiem – urosły do miana prawdziwego fenomenu. Kiedy zachodnie brandy pozostawały dla większości nie do zdobycia, Poljot, Rakieta, Pobieda i Wostok idealnie wypełniały przestrzeń między rozsądną ceną a porządną jakością. Poljot kojarzył się z klasą i „lepszym” towarem, Rakieta uchodziła za pewniaka na co dzień, Pobieda bywała pierwszym zegarkiem w życiu wielu Polaków, a Wostok budził skojarzenia ze sprzętem gotowym na trudniejsze warunki.

        Dla wielu ludzi były to czasomierze, którym naprawdę dało się zaufać. Kupowane w Pewexach albo trafiające na nadgarstek jako nagroda czy pamiątka z ważnych okazji w zakładach pracy, na stałe weszły do rodzinnych historii, zdjęć i wspomnień. Dziś wracają w nowej roli: jako sentymentalne symbole epoki – przedmioty, które łączą opowieść o radzieckiej produkcji z codziennością peerelowskiej Polski i potrafią zatrzymać na chwilę przy detalach, które kiedyś były po prostu „na lata”.

        Źródła:

        • Jóźwiak P., Czas pod czerwoną gwiazdą, Warszawa 2025.
        • Levenburg J., Russian Wristwatches: Pocket Watches, St Watches, Onboard Clock and Chronometers, Atglen 1997.
        • https://zegarkiipasja.pl/artykul/20033-radziecki-przemysl-zegarkowy-rys-historyczny
        Czytaj także:
        • To przez Niemców do dziś przestawiamy zegarki? Historia zmiany czasu może zaskoczyć
        • Te papierosy były tak mocne, że palacze przecinali je na pół. W PRL-u krążyły o nich legendy
        • Ta wojna miała trwać kilka tygodni, a doprowadziła do upadku ZSRR. Analogia do Ukrainy?
        • Jeden ludzki trup na każdy metr wykopu. Przerażająca cena stalinowskiego megaprojektu
        • Meble z PRL wróciły do łask. To co 20 lat temu lądowało na śmietniku dziś kosztuje fortunę
        • Tak bawili się celebryci PRL. Alkohol, skandale i milicja
        • W PRL-u to imię było hitem! W zeszłym roku nadano je tylko 4 chłopcom!

        Kroniki Dziejów
        • Grupa KB.pl - informacje
        • Kontakt
        • Reklama
        • Załóż konto
        • Logowanie
        • Facebook
        • X.com
        Mapa strony
        • Aktualności
        • Artykuły
        • Tagi
        • Autorzy
        Inne serwisy Grupy KB.pl
        • KB.pl
        • Fajny Ogród
        • Fajny Zwierzak
        • Ania radzi
        • Fajne Gotowanie
        • Spokojnie o ciąży
        Informacje prawne
        • Regulamin
        • Polityka prywatnosci i cookies
        • Regulamin DSA
        • Zaufani partnerzy
        © 2020-2026 Grupa KB.pl. All rights reserved.