Zbudował go, by przyćmić bogatego kuzyna, a jego utrzymanie zrujnowało potomków! Oto sekret najsłynniejszej rezydencji w tej części Polski

Na wschodnim skraju Radzynia Podlaskiego stoi jedna z najbardziej rozpoznawalnych rezydencji magnackich w Polsce. Pałac Potockich bywa zaliczany do czołówki późnobarokowych i rokokowych założeń w Europie. Jego wartość nie wynika jednak wyłącznie z architektury. Równie istotne są dzieła sztuki, związane z miejscem postaci oraz lokalne opowieści, które przez stulecia obrosły mury dawnej arystokratycznej siedziby.
- Ambitny projekt Szczuki
- Eustachy, Marianna i legenda o słowiku
- Rezydencja godna zachwytów
- Architekci, rzeźbiarze, ogrodnicy
- Herby, jeńcy i Herkules
- Od świetności do upadku
Ambitny projekt Szczuki
Historia tego miejsca nie zaczyna się wraz z Potockimi. W XVI wieku Mniszchowie wznieśli tu ufortyfikowaną rezydencję o charakterze obronnym, która z czasem traciła jednak znaczenie. Przełom przyszedł za Stanisława Antoniego Szczuki, który w 1685 roku rozpoczął budowę nowej barokowej rezydencji według koncepcji związanych z Augustem Loccim. Powstało założenie typu palazzo in fortezza, łączące reprezentacyjność z elementami obronnymi.
Szczuka zawdzięczał pozycję własnym zdolnościom i politycznej sprawności. Kształcił się w Akademii Krakowskiej, brał udział w odsieczy wiedeńskiej jako rotmistrz husarski, pełnił funkcje sekretarza królewskiego, referendarza koronnego, a w 1699 roku został podkanclerzym litewskim. Radzyń otrzymał od Jana III Sobieskiego w dożywocie, a dzięki małżeństwu z Konstancją Marią Anną Potocką wszedł w krąg magnackiej rodziny Potockich. Zmarł w 1710 roku i został pochowany w Szczuczynie, gdzie ufundował kościół i klasztor pijarów.
Eustachy, Marianna i legenda o słowiku
Dobra radzyńskie przeszły drogą dziedziczenia do wnuczki Szczuki, Marii Kątskiej, która w 1741 roku poślubiła Eustachego Potockiego, generała artylerii litewskiej. Eustachy chciał dorównać swojemu bratu stryjecznemu Franciszkowi Salezemu Potockiemu i jego rezydencji w Krystynopolu. To ambicja oraz majątek małżonków sprawiły, że Radzyń stał się ich rodowym gniazdem.
Wokół pałacu funkcjonuje lokalna opowieść o słowiku, który miał towarzyszyć Eustachemu i Mariannie. Według legendy ptak śpiewał przy pałacowych oknach, a po śmierci Marianny i Eustachego w 1768 roku miał zamilknąć. Syn Potockich, Kajetan, miał uwiecznić słowika w witrażu okna dawnej kaplicy na piętrze. To legenda chętnie opowiadana przez przewodników i równie chętnie słuchana przez zwiedzające to miejsce zakochane pary…

Rezydencja godna zachwytów
Za czasów Eustachego Potockiego pałac cieszył się największą świetnością. W rezydencji zgromadzono obszerne zbiory biblioteczne, działały teatr i orkiestra, organizowano bale, koncerty i polowania. Ostatnim kapelmistrzem nadwornej kapeli był Feliks Lipiński – ojciec urodzonego w Radzyniu wielkiego skrzypka Karola Lipińskiego.
Do Radzynia przyjeżdżali magnaci, aby pałac zwiedzać, a czasem się na nim wzorować. Wysokie koszty utrzymania sprawiły jednak, że potomkowie Eustachego musieli go sprzedać.
Przebudowę pałacu w latach 1750–1759 prowadził Jakub Fontana, wybitny architekt włoskiego pochodzenia, późniejszy architekt nadworny króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pracował równolegle w Białymstoku i Warszawie. Od 1755 roku urządzano ogród według jego planów, które realizował ogrodnik Marcin Knackfus.
Architekci, rzeźbiarze, ogrodnicy
Dekorację rzeźbiarską zaprojektował sam Fontana, a wykonał ją Jan Chryzostom Redler wraz z pomocnikami. Redler należał do najważniejszych rzeźbiarzy rokoka w Polsce. Prawdopodobnie był Niemcem, urodził się ok. 1710 roku, w Warszawie pojawił się w połowie lat trzydziestych. W 1737 roku poślubił Annę Marię Kitzinger, która współpracowała z nim jako dekoratorka, specjalizująca się w malowaniu tkanin i tapet w chińskim stylu – także dla radzyńskiego pałacu.
Radzyńska dekoracja okazała się dziełem jego życia. W wielu innych rezydencjach (Białystok, Wilanów, Puławy) zachowały się jedynie fragmenty, natomiast w Radzyniu przetrwał niemal cały zespół, co czyni to miejsce ewenementem w skali europejskiej.
Herby, jeńcy i Herkules
Najwięcej treści ideowych skupia środkowy ryzalit fasady od strony dziedzińca. Znajdują się tam kartusze z herbami Brochwicz Kątskich i Pilawa Potockich, którym towarzyszą hełmy, pancerze i sztandary. Dekoracja ta podkreśla pozycję rodu, jego zasługi oraz związki z wojskowością. W programie rzeźbiarskim pojawiają się również figury jeńców – Turków i Kozaków. To upamiętnienie zasług przodków: Stanisław Antoni Szczuka walczył z Turkami pod Wiedniem, a przodek Eustachego, Stanisław „Rewera” Potocki, zasłużył się w wojnie polsko-kozackiej.
Rzeźby Redlera mają wspólną ideę: apoteozę rodów właścicieli, podkreślenie ich szczególnej pozycji społecznej oraz wielkiej miłości łączącej Eustachego i Mariannę Potockich. Na bramie zachodniej znajdują się dwie postacie kobiet symbolizujące Architekturę Cywilną i Architekturę Wojskową. Od strony dziedzińca główną dekorację tworzą kompozycje z Herkulesem – m.in. sceny walki z Cerberem i Hydrą na bramie zachodniej oraz z Lwem Nemejskim i Bykiem Kreteńskim na wschodniej.
Od świetności do upadku
Po śmierci Eustachego Potockiego pałac odziedziczył Jan Potocki, jednak rezydencja wkrótce podupadła. W 1802 roku nową właścicielką została księżna Anna z Zamoyskich Sapieżyna, a w 1817 roku jej córka Anna Zofia wniosła rezydencję w wianie Adamowi Jerzemu Czartoryskiemu. W związku z konfiskatą dóbr Czartoryskich przez cara po upadku powstania listopadowego pałac wystawiono na licytację i sprzedano rodzinie Szlubowskich. W ich rękach rezydencja pozostawała do 1920 roku, kiedy to Bronisław Szlubowski przekazał ją na rzecz Skarbu Państwa.
W okresie międzywojennym i w czasie okupacji niemieckiej w pałacu miały siedzibę władze administracyjne. W 1944 roku rezydencja została spalona przez wycofujących się Niemców – wystrój i wyposażenie wnętrza uległy niemal doszczętnemu zniszczeniu. Po 1950 roku mury zabezpieczono i nakryto dachami. Od lat 60. XX wieku rozpoczęto remont kompleksu, a zasadnicze prace wraz z konserwacją rzeźb przeprowadzono w drugiej połowie lat 70.
Źródła:
- https://kochamradzyn.pl/2-aktualnosci/11886-legenda-o-palacowym-slowiku-o-milosci-eustachego-potockiego-i-marianny-z-katskich-ktora-nie-umarla-wraz-z-ostatnim-oddechem.html
- https://www.radzyn-podl.pl/miasto/z-kart-historii/2963-synowie-potockich-czy-w-radzynskim-palacu-powstawala-konstytucja-3-maja.html
- https://www.radzyn-podl.pl/turystyka/zabytki/palac-potockich.html
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/radzyn-podlaski-palac-potockich