Ten zamek to architektoniczna perła Warmii. Rezydował w nim jeden z najtęższych umysłów epoki
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim należy do najpiękniejszych i najlepiej zachowanych gotyckich warowni w Polsce. Wznoszony w latach 1350–1401, zachwyca oryginalną bryłą i wnętrzami. Jednak jego najbarwniejszy rozdział zapisał Ignacy Krasicki – biskup, poeta i gospodarz, który przez blisko trzydzieści lat czynił z tej rezydencji tętniący życiem ośrodek kultury.
- Od krzyżackiej twierdzy do biskupiej rezydencji
- Biskup, który kochał literaturę
- Świat Krasickiego
- Mroczne sekrety
- Burzliwe losy zamku
Od krzyżackiej twierdzy do biskupiej rezydencji
Budowę zamku rozpoczęto w 1350 roku, rok po przeniesieniu siedziby biskupów warmińskich z Ornety do Lidzbarka. Prace trwały pół wieku i zakończyły się w 1401 roku. Powstała czteroskrzydłowa budowla na planie kwadratu wzorowana na krzyżackich domach konwentualnych. Jej sercem był wewnętrzny dziedziniec otoczony dwukondygnacyjnymi krużgankami, które do dziś zachwycają ostrołukowymi arkadami. W piwnicach urządzono magazyny żywności i więzienie, a w przyziemiu skrzydła zachodniego mieściła się kuchnia, w północnym browar i piekarnia, we wschodnim spiżarnie, a w południowym zbrojownia.
Zamek położono w widłach rzek Łyny i Symsarny, co zapewniało naturalną ochronę. Dodatkowo otaczały go mury obwodowe, fosy oraz dwa przedzamcza – północne i południowe. Wjazd prowadził przez system bram i mostów, tworząc skomplikowany labirynt. W narożu północno-wschodnim wzniesiono wysoką wieżę – w dolnych partiach czworoboczną, w górnych ośmioboczną. Po pożarze w 1442 roku pozostałe narożniki ozdobiono wieżyczkami na konsolach. Ostateczny kształt uzyskały one za rządów biskupa Watzenrodego.
Biskup, który kochał literaturę
Ignacy Krasicki objął biskupstwo warmińskie w 1766 roku, a na zamku w Lidzbarku zamieszkał rok później. Spędził tu blisko trzydzieści lat, do 1795 roku. Był postacią niezwykłą – duchownym, dyplomatą, ale przede wszystkim jednym z najwybitniejszych pisarzy polskiego oświecenia. Jego obecność odmieniła lidzbarską rezydencję, czyniąc z niej miejsce spotkań artystów, uczonych i polityków. Krasicki przekształcił zamek w ośrodek życia literackiego i towarzyskiego, który promieniował na całą Rzeczpospolitą.
To właśnie w tych murach powstały jego najsłynniejsze dzieła: „Bajki i przypowieści", „Monachomachia" oraz „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" – uznawana za pierwszą polską powieść. Krasicki pisał także satyry, poematy heroikomiczne i listy. Jego twórczość, pełna inteligentnego humoru i refleksji nad ludzką naturą, do dziś bawi i skłania do myślenia. Biskup słynął z ciętego języka i błyskotliwości, a jego utwory szybko zdobywały popularność wśród czytelników.
Świat Krasickiego
Za rządów Krasickiego zamek stał się prawdziwym centrum życia kulturalnego. Biskup zgromadził imponujący księgozbiór i kolekcję dzieł sztuki. Na zamku działał teatr, w którym wystawiano sztuki, a sale wypełniały się gośćmi z całej Europy. Krasicki słynął z elegancji i rozmowy, a jego dwór uchodził za wzór dobrego smaku. Wśród zaproszonych gości znajdowali się przedstawiciele arystokracji, artyści i ludzie nauki, co czyniło Lidzbark ważnym ośrodkiem wymiany myśli.
Największą pasją biskupa były jednak ogrody. Pielęgnował je z ogromnym zaangażowaniem. Ogrody lidzbarskie zasłynęły nie tylko w Prusach, ale i w całej Rzeczypospolitej. Niestety, po rozbiorach popadły w ruinę. Dziś, dzięki pracom konserwatorskim, część z nich odtworzono w dawnej suchej fosie. Spacerując tam, można poczuć atmosferę czasów, gdy Krasicki spacerował wśród swoich ulubionych roślin.
Mroczne sekrety
Zamek w Lidzbarku Warmińskim pamięta jednak nie tylko oświeceniowy blask czasów Krasickiego, ale też okresy mroczniejsze. W wieży wysokiej, obok kaplicy domowej, znajduje się „izba zapomnienia" – nieoświetlona komnata więzienna. W jej podłodze jest otwór, przez który za pomocą kołowrota spuszczano skazańców. To mrożąca krew w żyłach pamiątka dawnych czasów. W Wielkim Refektarzu można podziwiać fryz heraldyczny z herbami biskupów warmińskich, zapoczątkowany w XVII wieku i aktualizowany do dziś. W sali tej eksponowane są zbiory sztuki średniowiecznej Warmii i Prus Krzyżackich, w tym płyta nagrobna biskupa Pawła Legendorfa.
Dziedziniec otaczają dwukondygnacyjne krużganki, przypominające Wawel. Na ścianach zachowały się cenne gotyckie malowidła, a w kaplicy – rokokowy wystrój i organy. Podczas konserwacji w latach 2022–2023 wewnątrz instrumentu odkryto wklejkę z inskrypcją budowniczego Christopha Heinricha Obucha z Morąga. To dowód, że zamek wciąż skrywa tajemnice.
Burzliwe losy zamku
Po rozbiorach Polski zamek opustoszał. Pruskie władze urządziły w nim szpital, piekarnię i magazyny. W latach 1859–1932 działał tu Sierociniec Fundacji św. Józefa. Adaptacji dokonał Edward Jester, architekt z Lidzbarka, który z ogromnym szacunkiem podszedł do zabytkowej substancji kompleksu. W 1933 roku utworzono na zamku muzeum. Po II wojnie światowej przeprowadzono prace zabezpieczające, a w 1964 roku zamek stał się oddziałem Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.
Dziś zamek jest Pomnikiem Historii i siedzibą Muzeum Warmińskiego. W latach 2009–2024 przeszedł gruntowną konserwację. Odrestaurowano dachy, elewacje, polichromie, organy, zrekonstruowano most i odtworzono ogrody. Zamek żyje – organizuje wystawy, koncerty i przyciąga turystów z całego świata.
Źródła:
- Rzempołuch A., Lidzbark Warmiński, Warszawa 1989.
- https://lidzbark.muzeum.olsztyn.pl/1080,zamek-lidzbarski.html
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/lidzbark-warminski-zamek-biskupow-warminskich
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/lidzbark-warminski-zespol-zamku-biskupiego