W tym polskim zamku więźniów spuszczano przez dziurę w podłodze. Komnata miała przerażającą nazwę

Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim to jedna z tych gotyckich twierdz, które wyglądają tak, jakby czas się o nie nie otarł. Budowany od 1350 do 1401 roku do dziś imponuje niezwykłą bryłą i wnętrzami, w których łatwo wyobrazić sobie dawne intrygi i codzienność możnych. Najciekawsze jednak zaczyna się dopiero wtedy, gdy w murach pojawia się Ignacy Krasicki — biskup i poeta, który przez niemal trzy dekady zamienił tę surową warownię w pulsujące serce życia kulturalnego.
- Jak powstał zamek w Lidzbarku Warmińskim?
- Ignacy Krasicki i literacki zamek w Lidzbarku
- Dwór Krasickiego: teatr i ogrody Lidzbarka
- Mroczne tajemnice zamku w Lidzbarku
- Od sierocińca do muzeum: losy zamku
Jak powstał zamek w Lidzbarku Warmińskim?
Budowę zamku rozpoczęto w 1350 roku, zaledwie rok po przeniesieniu siedziby biskupów warmińskich z Ornety do Lidzbarka. Roboty ciągnęły się przez blisko pół wieku i dobiegły końca w 1401 roku. W efekcie powstała czteroskrzydłowa warownia na planie kwadratu, nawiązująca do krzyżackich domów konwentualnych. Centrum stanowił wewnętrzny dziedziniec, który otaczały dwukondygnacyjne krużganki — do dziś przyciągające uwagę smukłymi, ostrołukowymi arkadami. W podziemiach urządzono magazyny żywności oraz więzienie, natomiast na poziomie przyziemia rozplanowano zaplecze gospodarcze: w skrzydle zachodnim znajdowała się kuchnia, w północnym browar i piekarnia, we wschodnim spiżarnie, a w południowym zbrojownia.
Zamek wzniesiono w widłach rzek Łyny i Symsarny, wykorzystując ukształtowanie terenu jako naturalną tarczę obronną. Dodatkową osłonę tworzyły mury obwodowe, fosy oraz dwa przedzamcza — północne i południowe. Do środka prowadził wjazd poprowadzony przez układ bram i mostów, który dla przybysza mógł przypominać prawdziwy labirynt. W narożu północno-wschodnim stanęła wysoka wieża: w dolnych partiach czworoboczna, wyżej przechodząca w ośmiobok. Po pożarze w 1442 roku pozostałe narożniki uzupełniono wieżyczkami wspartymi na konsolach, a ich docelową formę dopracowano za rządów biskupa Watzenrodego.
Ignacy Krasicki i literacki zamek w Lidzbarku
Ignacy Krasicki został biskupem warmińskim w 1766 roku, a już rok później wprowadził się do zamku w Lidzbarku. Pozostał tu niemal trzy dekady – aż do 1795 roku. Był osobowością nietuzinkową: duchownym i dyplomatą, lecz przede wszystkim jednym z najważniejszych twórców polskiego oświecenia. Jego przyjazd zmienił charakter lidzbarskiej rezydencji, która zaczęła przyciągać artystów, uczonych i ludzi polityki. Krasicki uczynił z zamku tętniący życiem salon literacki i towarzyski, którego wpływ odczuwano w całej Rzeczypospolitej.
Właśnie w tych wnętrzach narodziły się jego najbardziej rozpoznawalne utwory: „Bajki i przypowieści", „Monachomachia" oraz „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" – dzieło uznawane za pierwszą polską powieść. Tworzył też satyry, poematy heroikomiczne i korespondencję, nieustannie obserwując ludzi oraz obyczaje epoki. Jego pisarstwo, łączące przenikliwy humor z trafną refleksją o ludzkiej naturze, do dziś potrafi rozbawić i zatrzymać na dłużej przy lekturze. Krasicki słynął z ostrego dowcipu i błyskotliwości, a jego teksty szybko zyskiwały rozgłos wśród czytelników.

Dwór Krasickiego: teatr i ogrody Lidzbarka
Za czasów Krasickiego zamek wyrósł na prawdziwe serce życia kulturalnego. Biskup zgromadził imponującą bibliotekę oraz cenną kolekcję dzieł sztuki. Działał tu teatr, w którym regularnie wystawiano przedstawienia, a reprezentacyjne sale zapełniały się gośćmi przybywającymi z różnych stron Europy. Krasicki słynął z nienagannych manier i błyskotliwej rozmowy, a jego dwór uchodził za wzór dobrego gustu. Wśród zapraszanych osób byli arystokraci, artyści i uczeni, dzięki czemu Lidzbark stawał się ważnym miejscem spotkań i wymiany idei.
Największą pasją biskupa pozostawały jednak ogrody, którym poświęcał wyjątkowo dużo uwagi. Doglądał ich z prawdziwym zaangażowaniem, a lidzbarskie założenia ogrodowe zyskały rozgłos nie tylko w Prusach, lecz także w całej Rzeczypospolitej. Po rozbiorach niestety zaczęły podupadać i z czasem popadły w ruinę. Dziś, dzięki pracom konserwatorskim, część ogrodów udało się odtworzyć w dawnej, suchej fosie. Wystarczy przejść się tym miejscem, by łatwiej wyobrazić sobie epokę, w której Krasicki przechadzał się wśród swoich ulubionych roślin.
Mroczne tajemnice zamku w Lidzbarku
Zamek w Lidzbarku Warmińskim kojarzy się z oświeceniowym splendorem epoki Krasickiego, ale jego mury pamiętają też znacznie bardziej ponure rozdziały. W wieży wysokiej, tuż obok kaplicy domowej, znajduje się „izba zapomnienia” – ciemna, pozbawiona światła komnata więzienna. W podłodze widnieje otwór, przez który przy użyciu kołowrota opuszczano skazańców. Trudno przejść obok tej pamiątki obojętnie. Z kolei w Wielkim Refektarzu uwagę przyciąga fryz heraldyczny z herbami biskupów warmińskich – rozpoczęty w XVII wieku i uzupełniany aż do dziś. W tej sali prezentowane są również zbiory sztuki średniowiecznej Warmii i Prus Krzyżackich, m.in. płyta nagrobna biskupa Pawła Legendorfa.
Dziedziniec otaczają dwukondygnacyjne krużganki, które przywodzą na myśl Wawel. Na ścianach przetrwały cenne gotyckie polichromie, a w kaplicy zachwyca rokokowy wystrój i organy. Podczas prac konserwatorskich prowadzonych w latach 2022–2023 wewnątrz instrumentu natrafiono na wklejkę z inskrypcją jego twórcy – Christopha Heinricha Obucha z Morąga. To kolejny sygnał, że zamek nadal potrafi zaskakiwać i skrywa historie, których nie widać na pierwszy rzut oka.
Od sierocińca do muzeum: losy zamku
Po rozbiorach Polski zamek na długie lata opustoszał. Pruskie władze szybko nadały mu praktyczne funkcje: urządzono tu szpital, piekarnię oraz magazyny. W latach 1859–1932 mieścił się w nim Sierociniec Fundacji św. Józefa. Za przystosowanie obiektu odpowiadał Edward Jester, architekt z Lidzbarka, który prowadził prace z dużą dbałością o historyczną tkankę całego zespołu. W 1933 roku na zamku powołano muzeum. Po II wojnie światowej wykonano roboty zabezpieczające, a w 1964 roku zamek stał się oddziałem Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.
Obecnie zamek ma rangę Pomnika Historii i jest siedzibą Muzeum Warmińskiego. W latach 2009–2024 przeszedł kompleksową konserwację, która przywróciła mu dawny blask. Odnowiono dachy i elewacje, odsłonięto oraz zabezpieczono polichromie, zregenerowano organy, odbudowano most i odtworzono ogrody. To miejsce nie jest tylko zabytkiem do oglądania z zewnątrz — zamek tętni życiem: przygotowuje wystawy, organizuje koncerty i niezmiennie przyciąga gości z różnych stron świata.
Źródła
- Rzempołuch A., Lidzbark Warmiński, Warszawa 1989.
- https://lidzbark.muzeum.olsztyn.pl/1080,zamek-lidzbarski.html
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/lidzbark-warminski-zamek-biskupow-warminskich
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/lidzbark-warminski-zespol-zamku-biskupiego