Ten polski zamek trafił do gry komputerowej i seriali. Kryje też legendę o tragicznym błaźnie
Zbudowany z inicjatywy śląskiego awanturnika zamek w Bolkowie od wieków przyciąga uwagę charakterystyczną wieżą z dziobem. Dziś można go kojarzyć z planów filmowych „Wiedźmina” i „Tajemnicy twierdzy szyfrów”, z gry „Painkiller”, z tragiczną legendą o książęcym błaźnie oraz z letnim festiwalem Castle Party.
- Wieża z dziobem
- Od Rogatki do Bolka I
- Skarbiec księstwa i czeska korona
- Renesansowa przebudowa i schyłek świetności
- Tunel, skarby i tragiczny błazen
- Od Wiedźmina do Painkillera
- Muzeum, wieża i festiwal gotów
Wieża z dziobem
Zamek w Bolkowie wzniesiono na wzgórzu o wysokości 396 m n.p.m., którego zachodnie zbocze opada urwiskiem ku Nysie Szalonej – różnica wysokości sięga 90 metrów. Wschodnie zbocze łagodnie przechodzi w zabudowę miasta i to właśnie stamtąd prowadzi główna droga do zamku. Budowla zajmuje imponującą powierzchnię 7600 m², a jej nieregularny, wrzecionowaty kształt wynika z dostosowania do naturalnego ukształtowania terenu. Do wzniesienia murów użyto miejscowych łupków krystalicznych – zielonych i czerwonych – oraz piaskowca.
Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest 25-metrowa jedyna tego typu w Polsce wieża z tzw. dziobem, czyli ostrym występem skierowanym na zachód, w stronę spodziewanego ataku. Dziób sprawiał, że kule armatnie ześlizgiwały się po płaszczyznach wieży, zamiast je kruszyć. Grubość murów w przyziemiu sięga 4,5 metra, a obok wieży wykuto w skale cysternę na wodę. Całość otaczały podwójne pierścienie murów z bastejami, a w części gotyckiej zachowało się jedno z najstarszych w Polsce drewnianych okien z około XIII wieku.
Od Rogatki do Bolka I
Pierwsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z 1277 roku, gdy książę legnicki, znany z awanturniczego życia Bolesław II Rogatka nazwał go castro nostro. To on uznawany jest za inicjatora budowy, ale właściwą potężną twierdzę wzniósł dopiero jego syn Bolko I Surowy, książę świdnicko-jaworski. W latach 70. XIII wieku powstał donżon, pierwsze mury obronne i skrzydła mieszkalne. Wcześniej pobliska kasztelania w Świnach zaczęła tracić na znaczeniu na rzecz prężnie rozwijającego się Bolkowa.
Bolko I rozbudował nie tylko sam zamek, ale cały łańcuch warowni strzegących przejść z Czech na Śląsk przez pasmo Sudetów. Dzięki temu księstwo świdnicko-jaworskie utrzymało niezależność najdłużej spośród wszystkich śląskich księstw – aż do końca XIV wieku. W czasach piastowskich rezydentami zamku byli książęcy burgrabiowie z takich rodów, jak Logau, Schaffgotsch, Schweinichen i Salza.
Skarbiec księstwa i czeska korona
Za panowania Bernarda Statecznego i Bolka II Małego, w latach 1301–1368, zamek znacznie powiększono i połączono z systemem fortyfikacji miejskich. Powstał wówczas Dom Gotycki, rozbudowano mury zewnętrzne i umocnienia bramne. Według historyków od czasów Bolka II przez około sto lat zamek pełnił funkcję książęcego skarbca, który dopiero później przeniesiono do Pragi. O potędze twierdzy świadczy fakt, że podczas najazdów husyckich w 1428 roku miasto zostało zniszczone, ale zamek nie został zdobyty.
Bolko II nie doczekał się syna, dlatego wydał swoją bratanicę Annę za króla czeskiego Karola IV. Na mocy układów z 1353 roku po jego śmierci księstwo wraz z zamkiem miało przejść pod koronę czeską. Stało się to w 1392 roku, po śmierci wdowy po księciu, Agnieszki Habsburskiej. Od tego czasu zamek stał się lennem kolejnych rodów szlacheckich, co nie uchroniło go jednak przed powolną utratą znaczenia.
Renesansowa przebudowa i schyłek świetności
W pierwszej połowie XVI wieku zamek zyskał nowy, renesansowy charakter dzięki przebudowie kierowanej przez lombardzkiego architekta Jakuba Parra. Powstał wówczas trójkondygnacyjny Dom Niewiast, mury zwieńczono attykami, a elewacje ozdobiono dekoracją sgraffitową. Dobudowano też zewnętrzny pierścień umocnień z bastejami, przystosowany już do użycia broni palnej. Wewnątrz obwarowań ukształtowały się trzy dziedzińce: wewnętrzny, zewnętrzny i wielki.
W 1646 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, zamek zajęły wojska szwedzkie. W 1703 roku, po wygaśnięciu bolkowskiej gałęzi rodu Zedlitzów, warownię kupili cystersi z Krzeszowa. Po sekularyzacji zakonu w 1810 roku przeszła na własność państwa pruskiego i stopniowo popadała w ruinę. Prace zabezpieczające rozpoczęto dopiero w XX wieku, a w 1922 roku odbudowano Dom Niewiast i urządzono w nim muzeum regionalne.
Tunel, skarby i tragiczny błazen
Z zamkiem wiąże się legenda o podziemnym tunelu łączącym Bolków z pobliskim zamkiem Świny, który rzekomo uwieczniono na niemieckim banknocie zastępczym z 1923 roku. Inne opowieści mówią o skarbach ukrytych przez cystersów po kasacie zakonu oraz o tajnych depozytach z czasów II wojny światowej, które podobno zamurowano w podziemiach. Wspomina się także o rosyjskich żołnierzach, którzy po wojnach napoleońskich wykuli u podstawy wieży otwór, aby dostać się do lochu głodowego.
Najbardziej przejmująca jest jednak historia błazna Jakuba Thaua. Miał on uratować ukochaną księcia Bolka II, Kunegundę, przed otruciem. Gdy jej ojciec, przekonany o śmierci córki, ujrzał Jakuba bawiącego się z dzieckiem, w akcie zemsty zabił chłopca. Błazen, chcąc chronić Kunegundę, wziął winę na siebie i został ścięty w Świdnicy. Legenda do dziś pobudza wyobraźnię zwiedzających i należy do najtragiczniejszych opowieści związanych z zamkiem.
Od Wiedźmina do Painkillera
Mury zamku wielokrotnie pojawiały się na ekranie. W 2001 roku kręcono tu zdjęcia do serialu "Wiedźmin" – zamek zagrał w 10. i 11. odcinku, a także w filmie o tym samym tytule. W serialu "Tajemnica twierdzy szyfrów" bolkowska warownia udawała zamek w Szkocji. Była także tłem dla programów telewizyjnych, teledysków zespołów heavy metalowych oraz festiwalu Castle Party.
Zamek pojawia się również w literaturze i grach. W książce "Felix, Net i Nika oraz Trzecia Kuzynka" Rafała Kosika bohaterowie odwiedzają Lolkowo, które najprawdopodobniej jest literackim Bolkowem. Również w kultowej grze wideo "Painkiller" jeden z poziomów rozgrywa się w zamkowych murach.
Muzeum, wieża i festiwal gotów
Obecnie w renesansowym Domu Niewiast działa Muzeum Zamek Bolków, będące oddziałem Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze. Dużą atrakcją pozostaje wejście na wieżę, z której rozciąga się widok na miasto i zamek Świny. Latem zamek tętni życiem: odbywają się tu festiwal muzyki gotyckiej Castle Party, turnieje rycerskie i festiwal podróżniczy Trzy Żywioły. Działa również Bractwo Rycerskie Zamku Bolków, które od 1995 roku organizuje inscenizacje i dba o popularyzację historii regionu.
Źródła:
- Guerquin B., Zamki w Polsce, Warszawa 1984.
- Vargas W., Zych P., Duchy polskich miast i zamków, Lesko 2013.
- https://www.castleparty.com/
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/bolkow-zamek-2?setlang=1