Pod Gdańskiem jest drugie, podziemne miasto. Większość turystów o nim nie wie
Gdańsk zna prawie każdy: jedno z najczęściej odwiedzanych miast w Polsce i jedno z tych, które najłatwiej „robią się” na zdjęciach. Długi Targ, knajpki nad Motławą, Żuraw — widok jak z pocztówki, dopracowany do ostatniego detalu. Tyle że ta pocztówka ma drugą stronę. Dosłownie. Bo wystarczy zejść myślą kilka metrów w dół — pod bruk, pod chodniki, pod fundamenty eleganckich kamienic — żeby natknąć się na Gdańsk, którego nie widać z poziomu ulicy. Starszy. Mroczniejszy. I zaskakująco dobrze zachowany, choć przez większość ludzi całkiem wymazany z pamięci. To nie legenda ani literacka figura. To coś, na co co jakiś czas wpadają archeolodzy, historycy… i ekipy budowlane, kiedy łopata trafia nie tam, gdzie powinna. A wtedy zaczyna się opowieść, która nie pasuje do turystycznych folderów.
- Podziemne magazyny kupców Gdańska
- Podziemny Gdańsk: schrony, o których nie wiesz
- Pod pocztówkowym Gdańskiem inne miasto
Podziemne magazyny kupców Gdańska
Gdańsk przez stulecia należał do najważniejszych portów Europy Północnej. U schyłku XV wieku wpływało tu już kilkaset jednostek rocznie – i z roku na rok było ich więcej. Każdy statek przywoził i zabierał ładunki: zboże, sól, śledzie, sukno, drewno, wosk. Zanim trafiły dalej, towary musiały gdzieś przeczekać przeładunek. Najczęściej czekały… pod ziemią.
Piwnice kamienic przy Długim Targu i ulicy Mariackiej działały jak kupieckie magazyny. Nie były to małe schowki, lecz rozległe, wielokomorowe wnętrza ze sklepieniami kolebkowymi i krzyżowymi, ze studniami oraz cysternami – idealnymi do składowania tego, co wymagało chłodu albo wilgoci. Część z nich schodziła nawet na kilka poziomów w głąb. Archeolodzy badający zachowane fragmenty opisują warstwy użytkowania sięgające XIV wieku: każda kolejna epoka dopisywała tu własny rozdział, nie niszcząc poprzedniego, tylko przykrywając go następną warstwą.
W czasach krzyżackich główne magazyny portowe przeniesiono na Wyspę Spichrzów po drugiej stronie Motławy. Piwnice przy najważniejszych ulicach jednak nie zniknęły – przetrwały, choć z biegiem lat zmieniały właścicieli i przeznaczenie. Dziś wybrane z nich można zobaczyć podczas tematycznych spacerów z przewodnikiem: są dostępne, ale wciąż odwiedzane zaskakująco rzadko.
Przy Placu Dominikańskim na uwagę zasługuje również XIII‑wieczna pamiątka po Klasztorze Dominikanów – Piwnica Romańska, w której przed wiekami mieściła się m.in. klasztorna jadalnia, czyli refektarz.
Podziemny Gdańsk: schrony, o których nie wiesz
W 1945 roku Gdańsk stanął w ogniu. Z historycznych zestawień wynika, że zniszczeniu uległo aż 88 procent portowych magazynów. Stare Miasto – choć nie obrócone w ruinę tak całkowicie jak Warszawa – i tak wymagało ogromnej odbudowy. W takim zamęcie część podziemnych instalacji po prostu zasypano, a o innych z czasem przestano pamiętać.
Nie wszystko jednak zniknęło pod ziemią. Część obiektów ocalała jako konstrukcje naziemne. Przy ulicy Olejarnej, niemal w sercu historycznego Gdańska, stoi sześciopiętrowy, betonowy gmach bez okien. To Luftschutz-Hochbunker – wielokondygnacyjny schron przeciwlotniczy wzniesiony przez Niemców w latach 1942–1943. Dawniej wtapiało go w otoczenie sąsiedztwo zwykłych kamienic; z perspektywy pilotów bombowców, patrzących z góry, mógł wyglądać jak jedna z nich. Zewnętrzne ściany mają około 120 centymetrów grubości, a beton jest twardy niemal jak granit. W 1945 roku, gdy okolica płonęła, schron przy Olejarnej był jedynym budynkiem w pobliżu, który przetrwał sowieckie naloty bez poważnych zniszczeń. Uderzył w niego pocisk, ale nie zdołał przebić stropu. Od 2013 roku działa tu klub i galeria Bunkier. Losy tego miejsca dobrze oddają historię podziemnego Gdańska: konstrukcje, które przeżyły wojnę, zmieniały funkcje, lecz nie rozpłynęły się w niepamięci.
Pod Gdańskiem rozciąga się rozbudowana sieć, o której istnieniu wielu mieszkańców wciąż nie wie. Z inwentaryzacji wykonanej przez straż pożarną wynika, że na terenie miasta rozpoznano 303 budowle ochronne, zdolne pomieścić łącznie blisko 34 tysiące osób. To liczba robiąca wrażenie, choć – jak zaznaczają specjaliści – zapewnia osłonę jedynie dla około 7 procent gdańszczan. Warto też dodać, że NIK podważyła te wyliczenia, uznając, iż mogą one „stwarzać fałszywe poczucie bezpieczeństwa”.
Pod pocztówkowym Gdańskiem inne miasto
Gdańscy archeolodzy powtarzają to samo, co ich koledzy z Warszawy: każda większa budowa w śródmieściu nad Motławą może w każdej chwili odsłonić coś, czego nikt się nie spodziewa. W podziemiach Ratusza Głównego Miasta zachowały się relikty średniowiecznych piwnic. Pod kamienicami przy ulicy Mariackiej nadal kryją się sklepione przestrzenie, do których od dziesiątek lat nikt nie schodził. Z kolei w rejonie dawnej osady portowej z X wieku – na terenie dzisiejszego Długiego Targu – badacze natrafiali na drewniane nabrzeża i pomosty, zakonserwowane pod warstwami osadów przez blisko tysiąc lat.
Gdańsk, w przeciwieństwie do Warszawy, nie musiał zostać zasypany gruzem w skali całego zrujnowanego miasta. Mechanizm jest jednak podobny: kolejne stulecia dopisywały tu własną warstwę, nie zacierając poprzedniej, lecz ją przykrywając – i to już dziś potrafimy odczytać. Pod widokówkowym Gdańskiem ukrywa się Gdańsk hanzeatycki, pod nim krzyżacki, a jeszcze głębiej wczesnośredniowieczny port grodowy z X wieku.