1177 r. p.n.e. przyniósł koniec dawnego świata. Winowajca wcale nie był jeden
Epoka brązu była momentem zwrotnym: właśnie wtedy zaczęły powstawać fundamenty świata, który dziś uznajemy za „cywilizowany”. Na rozległych terenach Eurazji ludzie nie tylko ujarzmili metal, lecz także połączyli się w sieć bogatych, wzajemnie zależnych kultur. A potem stało się coś, co do dziś budzi zdumienie — na początku XII wieku p.n.e. ten skomplikowany, tętniący życiem porządek runął zaskakująco szybko. Co uruchomiło lawinę wydarzeń prowadzącą do katastrofy? I dlaczego odpowiedź może być bardziej aktualna, niż chcielibyśmy przyznać?
- Epoka brązu: rozwój i przełomy cywilizacji
- Co mówią źródła o upadku epoki brązu
- Ludy Morskie, susza i upadek epoki brązu
- Dlaczego upadły potęgi epoki brązu
- Koniec świata, który otworzył nową erę
Epoka brązu: rozwój i przełomy cywilizacji
Epoka nazwana od najczęściej stosowanego wtedy stopu miedzi z cyną była czasem wyjątkowo dynamicznego rozkwitu cywilizacji. Najmocniej widać to w rejonie basenu Morza Śródziemnego, Anatolii i Bliskiego Wschodu, aż po dolinę Indusu. To właśnie w tym okresie rodzą się pierwsze systemy pisma, na polach bitew pojawiają się najstarsze rydwany, a na mapie świata ścierają się ze sobą pierwsze imperia. Ramy czasowe tej epoki wyznacza się mniej więcej na lata 3300–1100 p.n.e. (na północy Europy jej finał nastąpił około 400 lat później).
Jednym z kluczowych przełomów było opanowanie metalurgii na szeroką skalę. W użyciu były nie tylko wyroby z brązu, ale też z czystej miedzi, srebra oraz złota. Mimo to aż 90% metalu stanowił brąz – stop miedzi i cyny, zwykle w proporcji 3:1. Osiągnięcie takiej mieszanki w tamtych realiach wcale nie było proste. Wymagało dalekosiężnego handlu (cyna pochodziła głównie z obszaru dzisiejszego Afganistanu) oraz dopracowania technik wytopu i przetapiania. Nic dziwnego, że w legendach i mitologiach wyrasta wtedy niemal magiczna postać kowala, a wraz z nią kiełkuje idea alchemii – sztuki zamieniania niepozornej, „brudnej” skały w czysty, lśniący metal.
Drugim wielkim krokiem naprzód był nowy sposób gospodarowania wodą: upowszechniły się systemy nawadniania pól i ogrodów, a w niektórych kulturach pojawiły się nawet kanalizacja oraz domowe łazienki (dolina Indusu). Dla współczesnego człowieka, przywykłego do tego, że wygodę i luksus daje przede wszystkim elektryczność, zaskoczeniem może być fakt, że elity akadyjskie w XVIII w. p.n.e. chłodziły napoje lodem (por. Clive E.H., 2018: 12%). Znaleziono jednak sposób, by w czasie upałów przechowywać lód, który zimą sprowadzano z gór.
Równolegle szybko rozwijały się matematyka, astronomia i astrologia oraz rozmaite techniki rzemieślnicze. Rozkwitały szlaki handlowe. W obiegu krążyły towary i surowce, władcy wysyłali do siebie lekarzy i artystów, a wymiana kulturowa nabierała tempa – kopiowano style i rozwiązania, chociażby w sztuce malowania fresków.
Wszystko to warto mieć w pamięci, gdy mówimy o załamaniu świata w początkach XII w. p.n.e. i o tym, co przyszło potem – tzw. wiekach ciemnych.
Co mówią źródła o upadku epoki brązu
Poza imponującymi pałacami, zaskakująco nowoczesną urbanistyką świetnie rozplanowanych miast i misternie zdobioną bronią, epoka brązu zostawiła nam jeszcze coś bezcennego: zapisane słowa oraz relacje, które najpierw krążyły ustnie, a później zostały utrwalone. To właśnie dzięki nim możemy próbować odtworzyć, jak mogło wyglądać pęknięcie świata, który wydawał się stabilny. Eric H. Clive, opisując w swojej książce upadek cywilizacji epoki brązu, sięga po liczne świadectwa pisane: urywki listów, notatki gospodarcze, wykazy ludów, towarów i miast, a także relacje z bitew. Jedna z nich – przechwałki Totmesa III o zdobyciu Megiddo – okazała się zaskakująco praktyczna także trzy tysiące lat później. W czasie I wojny światowej pewien brytyjski generał zdobył to samo miasto, bronione już przez Turków i Niemców, kierując się dokładnie tą samą zasadą. (Clive E.H.: 16%)
Pod koniec XIII i na początku XII wieku p.n.e. ton tych zapisów wyraźnie się zmienia – stają się coraz bardziej nerwowe i przejmujące. W źródłach pojawiają się wzmianki o głodzie, o najazdach wrogich armii i o „barbarzyńcach” napierających na granice znanego świata. Gdy zestawimy te rozproszone fragmenty, zaczyna się wyłaniać szkic katastrofy. Nie oznacza to jednak, że badaczom łatwo było postawić kropkę nad i na podstawie tak oszczędnych świadectw. Do dziś wiele tragedii, które spadły na miasta Azji Mniejszej i całego basenu Morza Śródziemnego, pozostaje zagadką. Widzimy ich namacalne konsekwencje – zrujnowane pałace, opuszczone domy, miejsca jakby zamrożone w chwili, choć jeszcze niedawno pulsowały życiem. Brakuje jednak pełnego obrazu i w wielu przypadkach wciąż nie potrafimy jednoznacznie wskazać, co uruchomiło lawinę.
Ludy Morskie, susza i upadek epoki brązu
Ludy Morskie
Hipoteza, że za upadek państw Azji Mniejszej i Egiptu odpowiadały Ludy Morskie, narodziła się na początku XX wieku. Przez dziesięciolecia uchodziła za najbardziej przekonujące wytłumaczenie całego kryzysu (por. m.in. Wolski J., 1996: s. 62-63). Dziś jednak coraz więcej badań sugeruje, że obraz jest znacznie bardziej złożony. Zanim przejdziemy dalej, warto przyjrzeć się temu, kim mogli być Ludy Morskie.
Wzmianki o nich znajdujemy w źródłach egipskich, choć nigdy nie występują tam jako jedna, zbiorcza nazwa. (Clive E.H.: 4%) Najpewniej wywodzili się z jakiejś części świata śródziemnomorskiego. Egipskie przekazy opisują ich marsz od strony Syrii, dalej przez Kanaan, aż po próbę wtargnięcia do Egiptu od północnego wschodu, czyli przez deltę Nilu.
Wiele wskazuje na to, że nie był to pojedynczy najazd ani nawet dwa incydenty, lecz seria powtarzających się wypraw i kampanii – mniej więcej od ok. 1177 r. p.n.e. do ok. 1130 r. p.n.e. Czasem łączy się ich z biblijnymi Filistynami, ale to tylko jedna z wielu propozycji dotyczących ich pochodzenia.
Istnieje też podejście przeciwne: według niego Ludy Morskie nie były klasycznymi najeźdźcami, lecz raczej migrantami, a ich pojawienie się stanowiło skutek kryzysu, nie jego źródło. W tej interpretacji przybysze mieli osiedlać się względnie pokojowo w osłabionych osadach i miastach Kanaanu. A za prawdziwy motor załamania cywilizacji uznaje się przede wszystkim katastrofy naturalne.
Susza i głód
Liczne analizy wskazują, że w tym okresie wschodni basen Morza Śródziemnego doświadczał suszy oraz powracających fal głodu. Niewykluczone, że właśnie takie warunki pchnęły część społeczności do migracji. Przyczyniły się też do wyludnienia niektórych obszarów, na których zaczęła kiełkować nowa kultura przyniesiona przez przybyszów.
Wiemy dziś, że klimat potrafi zmieniać się skokowo, a takie zwroty bywają siłą napędową przemian kulturowych, wędrówek ludów oraz narodzin i upadków całych cywilizacji. Dla przykładu: ocieplenie klimatu we wczesnym średniowieczu ułatwiło ekspansję i migracje wikingów na zachód. Nie jest więc wykluczone, że podobny mechanizm zadziałał także u schyłku epoki brązu, wpływając na los trzech wielkich cywilizacji i przestawiając etniczno-kulturową układankę świata śródziemnomorskiego.
Mimo to sama susza i sam głód rzadko prowadzą do tak gwałtownego i całkowitego końca cywilizacji.
Trzęsienia ziemi
Jakby problemów wynikających z suszy i ich następstw było mało, na ten sam okres przypada również wzrost aktywności sejsmicznej w rejonie basenu Morza Śródziemnego. Z pewnością powodowało to dotkliwe zniszczenia, ale trudno uznać, by samo w sobie mogło doprowadzić do pełnego załamania gospodarki i polityki potężnych imperiów. (Clive E.H.: 69%) Był to raczej jeden z „gwoździ do trumny” ówczesnego świata, lecz zdecydowanie nie ten ostatni.
Zamieszki wewnętrzne i upadki systemu
Głód, klęski żywiołowe i wojny – wszystkie te czynniki krok po kroku podcinały fundamenty istniejącego porządku. Niszczyły go dosłownie, przerywając szlaki komunikacyjne i wymianę, ale też pośrednio, wzmagając niezadowolenie poddanych. Na przełomie XIII i XII wieku p.n.e. widać coraz wyraźniej symptomy takiego rozpadu: znika tradycyjna elita, kruszy się centralnie sterowana administracja i gospodarka, nasilają się migracje, a liczba ludności spada.
Dlaczego upadły potęgi epoki brązu
Jak zauważa E. H. Clive, pojedynczy czynnik zwykle nie wystarcza, by pogrążyć tak potężne cywilizacje. Dopiero gdy nałożyły się na siebie wszystkie te elementy, łatwiej pojąć, dlaczego system zaczął się sypać. Co ważne, cios spadł na świat państw mocno scentralizowanych: handel i decyzje polityczne skupiały się wokół pałacu. Również wytwarzanie najważniejszych narzędzi oraz uzbrojenia opierało się na dostawach cyny i brązu sprowadzanych z bardzo odległych regionów. Kiedy pękły szlaki handlowe, a centralna administracja przestała działać, regularny dopływ surowców stał się niemożliwy — i to właśnie wtedy rozregulowało się funkcjonowanie całego mechanizmu. (Clive E.H.: 74%)
Nie powinno więc zaskakiwać, że bardziej rozproszone i samowystarczalne społeczności północnej Europy jeszcze przez kilkaset lat potrafiły żyć według dawnego porządku. Skutki upadku kluczowych centrów techniczno-politycznych dotarły tam z opóźnieniem i były odczuwalne dopiero po pewnym czasie.
Koniec świata, który otworzył nową erę
Kiedy patrzymy na katastrofy, które zmiażdżyły dawny świat — ten później idealizowany w opowieściach o „złotym wieku” — łatwo o przygnębienie. Zwłaszcza że ówczesny „koniec świata” zaskakująco często przypomina to, co obserwujemy dziś. Warto jednak odwrócić perspektywę i zobaczyć w tym nie tylko stratę, ale też początek. Upadek potężnych imperiów, takich jak Asyria czy Egipt, otworzył przestrzeń dla nowych, mniejszych organizmów państwowych. A załamanie szlaków handlowych, które dostarczały cynę potrzebną do wytopu brązu, zmusiło ludzi do szukania innych rozwiązań. W efekcie coraz szerzej zaczęto sięgać po żelazo. Epoka brązu bywa dziś przedstawiana jak mityczna złota era, lecz to właśnie w epoce żelaza pismo stało się powszechniejsze, rozkwitły filozofia i matematyka, a także przyspieszył rozwój architektury. Dlatego, gdy coś starego się rozpada, warto pamiętać, że z tych samych ruin może narodzić się coś nowego — i wcale nie mniej cennego. Taki „koniec” rzadko bywa końcem ostatecznym.
Źródła:
- Eric H. Cline, 1177 p.n.e. Rok, w którym runęła cywilizacja, Oświęcim 2018
- Józef Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 1996