Car chciał osłabić polskie powstanie. Zrobił coś, za co chłopi stawiali mu pomniki z własnych pieniędzy
Kiedy polski chłop mógł po raz pierwszy bez strachu powiedzieć: „ta ziemia naprawdę należy do mnie”? To wcale nie ma jednej daty ani prostej odpowiedzi — wszystko zależało od tego, pod czyją władzą przyszło mu żyć. W Królestwie Polskim uwłaszczenie nie było tylko reformą: stało się elementem brutalnej gry politycznej, pełnej obietnic, nacisków i decyzji podejmowanych w cieniu wybuchającego powstania styczniowego.
- Uwłaszczenie chłopów: jak to się zaczęło
- Uwłaszczenie w zaborze pruskim: cena ziemi
- Uwłaszczenie w Galicji: przełom 1848 r.
- Uwłaszczenie w zaborze rosyjskim i powstanie 1863
- Carskie uwłaszczenie jako cios w powstanie
- Wdzięczność chłopów wobec cara po 1864
- Uwłaszczenie 1864 i trzy polskie wsie
Uwłaszczenie chłopów: jak to się zaczęło
Przez całe stulecia życie na polskiej wsi układało się według prostego porządku: ziemia należała do dworu, a na chłopa spadały obowiązki. Pańszczyzna – czyli przymusowa, nieopłacana praca na rzecz pana – wraz z poddaństwem i przywiązaniem do gruntu była codziennym doświadczeniem milionów ludzi. Chłop nie miał prawa własności do zagrody, w której mieszkał; mógł z niej korzystać tylko tak długo, jak pozwalał na to dziedzic.
Mimo to coraz częściej pojawiały się głosy, że ten system musi się zmienić. Już w epoce Konstytucji 3 maja dyskutowano o reformach, a Tadeusz Kościuszko, ogłaszając w 1794 roku Uniwersał połaniecki, ograniczał wymiar pańszczyzny i dawał chłopom ochronę przed arbitralnym wyrzuceniem z gospodarstwa. Były to jednak rozwiązania niepełne, a rozbiory szybko przerwały te próby. Na prawdziwe uwłaszczenie – przejście od samego użytkowania ziemi do pełnego prawa własności – trzeba było poczekać aż do XIX wieku, przy czym w każdej z trzech części kraju następowało ono w innym czasie i na warunkach narzuconych przez trzech zaborców.
Uwłaszczenie w zaborze pruskim: cena ziemi
W zaborze pruskim uwłaszczenie okazało się procesem najdłuższym i najbardziej zawiłym. Ruszyło na początku XIX wieku i rozciągnęło się na wiele dekad. Władze pruskie konsekwentnie realizowały scenariusz powolnych reform „odgórnych”, zaprojektowanych tak, by przede wszystkim nie naruszyć ekonomicznej pozycji ziemiaństwa — junkrów.
Chłopi formalnie stawali się właścicielami uprawianej ziemi, lecz cena tej zmiany bywała bardzo wysoka. Rekompensata dla dotychczasowego pana feudalnego mogła oznaczać konieczność odstąpienia części gruntów albo wieloletnie, dotkliwe spłaty pieniężne. Równocześnie znoszono serwituty, czyli prawa do korzystania choćby z dworskich pastwisk czy lasów, co dla wielu rodzin było realnym ciosem w codzienne utrzymanie. W praktyce niejednokrotnie kończyło się to tak, że zamiast poprawy sytuacji pojawiały się długi, a gospodarstwa od startu były obciążone zobowiązaniami. Ten mechanizm, określany później jako „pruska droga do kapitalizmu”, wzmacniał wielką własność ziemską i sprzyjał wyłonieniu się warstwy bogatszych chłopów, ale dla licznych gospodarzy pozostawał przede wszystkim ciężarem na lata.
Uwłaszczenie w Galicji: przełom 1848 r.
W Galicji, znajdującej się pod rządami Austrii, wszystko potoczyło się szybko – decyzja zapadła niemal z dnia na dzień pod wpływem ogólnoeuropejskiej fali rewolucyjnej, czyli Wiosny Ludów. Po krwawej rabacji z 1846 roku, kiedy chłopi chwycili za broń przeciw szlachcie, sytuacja na wsi stała się wyjątkowo napięta. Cesarz Ferdynand I, próbując uspokoić nastroje i zdobyć poparcie szerokich mas, 17 kwietnia 1848 roku podpisał reskrypt uwłaszczeniowy.
Był to krok naprawdę daleko idący. Każdy chłop – niezależnie od tego, jak duże miał gospodarstwo – otrzymał na własność ziemię, którą dotąd uprawiał. Zlikwidowano też wszystkie dotychczasowe obciążenia: pańszczyznę, daniny oraz czynsze. Tym, co szczególnie odróżniało galicyjskie uwłaszczenie od pruskiego, był sposób rozliczenia kosztów. Odszkodowania dla właścicieli ziemskich nie ściągano bezpośrednio od chłopów – wypłacało je państwo z osobnego funduszu zasilanego dodatkowymi podatkami. Dla galicyjskiego chłopa oznaczało to prawdziwy przełom: w krótkim czasie z poddanego stał się wolnym właścicielem. Z drugiej strony, brak kolejnych reform sprawił, że z biegiem lat gospodarstwa coraz bardziej się dzieliły, a wieś pogrążała się w narastającej biedzie.
Uwłaszczenie w zaborze rosyjskim i powstanie 1863
Najbardziej burzliwy i jednocześnie najbardziej skomplikowany politycznie przebieg miało uwłaszczenie w zaborze rosyjskim. W 1861 roku car Aleksander II ogłosił ukaz uwłaszczeniowy, jednak objął nim wyłącznie tzw. ziemie zabrane (dzisiejszą Litwę, Białoruś i Ukrainę). Chłopi z Królestwa Polskiego (Kongresówki) zostali z tego rozwiązania wyłączeni. W efekcie narastało poczucie krzywdy, rosła frustracja i zaostrzały się napięcia społeczne, które i tak już narastały tuż przed wybuchem powstania styczniowego.
Gdy w styczniu 1863 roku wybuchło powstanie, jego przywódcy dobrze rozumieli, że bez szerokiego poparcia chłopów zryw szybko się załamie. Dlatego Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego z 22 stycznia 1863 roku już w pierwszym punkcie zapowiadał uwłaszczenie. Chłopi mieli dostać na własność ziemię, którą dotąd uprawiali, wraz z zabudowaniami, a bezrolnym obiecywano nadziały w zamian za udział w walce. To był krok śmiały, ale Rząd Narodowy nie dysponował realnymi narzędziami, by wprowadzić go w życie. Część ziemian nie zamierzała się podporządkować, a sam manifest bywał nieskuteczny, bo nierzadko nie docierał do odległych wsi albo ginął w drodze.
Carskie uwłaszczenie jako cios w powstanie
Car Aleksander II wraz ze swoimi doradcami bardzo sprawnie wykorzystał tę sytuację. Dostrzegli, że to właśnie sprawa ziemi przesądzi o wierności wsi, więc postanowili wyjść przed szereg i narzucić własne rozwiązanie. 2 marca 1864 roku car ogłosił ukaz o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim. Nie był to gest dobrej woli, lecz chłodna kalkulacja polityczna: odebrać powstaniu najważniejszy argument, osłabić jego poparcie i doprowadzić do jego ostatecznego stłumienia.
Zasady carskiego uwłaszczenia okazały się dla chłopów wyjątkowo korzystne — pod wieloma względami nawet bardziej niż propozycje zawarte w manifeście powstańczym. Ziemia przechodziła na własność gospodarzy bez konieczności natychmiastowego wykupu od dworu. Wszystkie dotychczasowe obowiązki, w tym pańszczyznę, zniesiono od 15 kwietnia 1864 roku. Odszkodowania dla ziemian wypłacało państwo z wpływów podatkowych, natomiast chłopów obciążono jedynie stałym, wieczystym podatkiem gruntowym. To nie był przypadek — chodziło o to, by wolność i własność na wsi kojarzyły się nie z polskim zrywem, lecz z „łaską” cara.
Wdzięczność chłopów wobec cara po 1864
Carska strategia w dłuższym horyzoncie okazała się zaskakująco efektywna. Dla kolejnych generacji chłopów rok 1864 urósł do rangi symbolicznego finału wielowiekowej „niewoli”. To, że ziemię przekazano im z woli cara, budowało silny, trudny do przełamania sentyment i sprawiało, że w świadomości wsi sprawy narodowe coraz częściej rozchodziły się ze sprawami społecznymi.
Najbardziej wyrazistym dowodem tej postawy były pomniki stawiane carowi Aleksandrowi II — i to z inicjatywy samych chłopów. Najgłośniejszy z nich odsłonięto w 1889 roku w Częstochowie, przy wejściu do klasztoru na Jasnej Górze, sfinansowany z dobrowolnych składek włościan. Podobne monumenty pojawiły się także w Sandomierzu, Ożarowie czy Staszowie. Dla wielu mieszkańców wsi był to jednoznaczny znak, komu przypisywano własne „wyzwolenie”. Ten paradoks — wdzięczność wobec zaborcy za rozwiązanie palącego problemu społecznego — kładł się cieniem na relacjach między dworem a wsią i wpływał na chłopskie postawy przez następne dekady, aż po okres I wojny światowej.
Uwłaszczenie 1864 i trzy polskie wsie
Uwłaszczenie z 1864 roku było bezsprzecznie jedną z najgłębszych przemian społecznych XIX wieku na ziemiach polskich. Rozmontowało feudalny układ zależności i położyło podwaliny pod nowoczesne społeczeństwo. Równocześnie jego skutki okazały się niejednoznaczne. Chłopi otrzymali ziemię na własność, lecz nierzadko były to gospodarstwa małe, rozdrobnione i słabo rentowne. Nierozwiązana pozostała też kwestia serwitutów, czyli prawa do korzystania z lasów i pastwisk, co przez kolejne dekady podsycało lokalne spory i napięcia.
Do tego doszedł sam sposób wdrażania reformy: inaczej w Kongresówce, inaczej na ziemiach zabranych, jeszcze inaczej w Galicji i w Prusach. Zamiast ujednolicić sytuację, proces ten wzmocnił regionalne różnice. W efekcie wykształciły się trzy odmienne obrazy polskiej wsi: bardziej zmodernizowana i silniej powiązana z rynkiem w zaborze pruskim, uboga i przeludniona w Galicji oraz uwłaszczona „z góry”, z trwałą pamięcią o carze jako dobroczyńcy, w Kongresówce. Ta złożona spuścizna wpływała nie tylko na kształt rolnictwa, lecz także na nawyki społeczne i wybory polityczne, z którymi Polacy weszli w XX wiek. Spór o samą ziemię w dużej mierze dobiegł końca, ale walka o stabilny dobrobyt i nową wiejską tożsamość — w istocie dopiero się rozpoczynała.
Źródła:
- Davies N., Boże igrzysko. Tom 2, Kraków 2018.
- Skodlarski J., Zarys historii gospodarczej Polski do 1945 roku, Warszawa 1997.
- https://powstanie1863-64.pl/artykul/uwlaszczenie-chlopow-w-optyce-tymczasowego-rzadu-narodowego/index.htm