Jeden z najświętszych zakątków Polski zamieniono w ciężkie więzienie. To nie koniec tej historii
Na szczycie Łysej Góry od niemal tysiąca lat stoi jeden z najważniejszych klasztorów w Polsce. Opactwo na Świętym Krzyżu przez wieki przyciągało królów, pielgrzymów oraz uczonych mnichów. Dziś zachwyca architekturą, historią i relikwiami, które od nadal budzą cześć wiernych.
- Pogańskie sanktuarium?
- Jeleń i anioł
- Święta relikwia i królewscy pątnicy
- Skarb polszczyzny ukryty w okładce
- Niespokojne czasy
- Od więziennej celi do Pomnika Historii
Pogańskie sanktuarium?
Zanim na Łysej Górze stanął klasztor, szczyt otaczał kamienny wał, długi na około półtora kilometra i miejscami wysoki na trzy metry. Powstał między IX a XI wiekiem i nigdy go nie ukończono. Badacze podejrzewają, że wyznaczał granice pogańskiego sanktuarium, a budowę porzucono, gdy w kraju zaczęła przeważać nowa wiara.
O tym, komu oddawano tu cześć, wiemy z późniejszych przekazów. Jan Długosz wymieniał rzekome słowiańskie bóstwa – Śwista, Pośwista i Pogodę. Inne źródła dodają do tego panteonu Ladę, Bodę i Lelego.
Jeleń i anioł
Początki samego klasztoru znamy głównie z legend. Według jednej z nich opactwo ufundowała Dąbrówka, żona Mieszka I, która w X wieku miała postawić na szczycie rotundę. W innym podaniu jeleń zaprowadził na górę węgierskiego królewicza Emeryka. Przekonał on Bolesława Chrobrego do budowy klasztoru, a za radą anioła podarował mnichom cząstkę drewna z Krzyża Świętego. Jednak ani dokumenty, ani wykopaliska tego nie potwierdzają.
Historycy skłaniają się ku innej wersji początków klasztoru: założył je w pierwszej połowie XII wieku Bolesław Krzywousty wraz z komesem Wojsławem z rodu Powałów. Z romańskiego kościoła przetrwał tylko kawałek ściany, który można dziś obejrzeć w krużgankach. Na przełomie 1259 i 1260 roku klasztor, według większości opracowań, zniszczyli Tatarzy, a mnichów wymordowali. Zginęło też archiwum, więc pamięć o początkach opactwa się zatarła, a wolne miejsce zajęły fantastyczne legendy.
Święta relikwia i królewscy pątnicy
Około 1306 roku Władysław Łokietek, po pobycie na Węgrzech, przekazał benedyktynom cząstki Drzewa Krzyża Świętego. Świątynię zaczęto nazywać kościołem Świętego Krzyża, a od relikwii wzięły nazwę najpierw szczyt, następnie całe Góry Świętokrzyskie, a w końcu województwo. Wieść o cudownej relikwii rozeszła się szybko: w 1370 roku najeźdźcy z Litwy próbowali je wykraść, na szczęście bez powodzenia.
Najwierniejszym pątnikiem był Władysław Jagiełło. Król wracał tu wielokrotnie, także w drodze pod Grunwald i według tradycji to on zapoczątkował zwyczaj pieszej pielgrzymki z Nowej Słupi tak zwaną Drogą Królewską. Kazimierz Jagiellończyk zjawił się w klasztorze aż dziesięć razy, Zygmunt Stary sześć. Pięć cząstek krzyża spoczywa dziś w złotym relikwiarzu w kaplicy Oleśnickich.
Skarb polszczyzny ukryty w okładce
Mnisi z Łysej Góry nie tylko się modlili, lecz także kopiowali księgi. W XV wieku Andrzej ze Słupi spisał tu zbiór Pieśni Łysogórskich, uznawany za jedno z najstarszych świadectw polszczyzny. Biblioteka klasztorna miała wyjątkowe znaczenie dla polskiej kultury, ale po kasacie w 1819 roku jej zbiory rozproszono.
Najpewniej właśnie stąd pochodzą Kazania świętokrzyskie, czternastowieczny tekst uznawany za najstarszą polską prozę. Zachowały się tylko dwie karty dzieła, a to za sprawą czystego przypadku: ktoś pociął pergamin na wąskie pasy i użył ich do wzmocnienia okładki innej księgi. Pod koniec XIX wieku odkrył je w Petersburgu Aleksander Brückner, a dziś przechowuje je Biblioteka Narodowa. To, co dawny introligator potraktował jak zwykły materiał, okazało się jednym z największych skarbów polskiego piśmiennictwa.
Niespokojne czasy
W październiku 1777 roku w klasztor uderzył piorun. Pożar strawił kościół i zabudowania, a mnisi zdołali uratować tylko relikwie i księgozbiór. Nową, barokowo-klasycystyczną świątynię budowano w latach 1781–1789 za skromne pieniądze i w niespokojnych czasach rozbiorów, a konsekrowano dopiero w 1806 roku. Obrazy zdobiące wnętrza namalował Franciszek Smuglewicz, absolwent rzymskiej Akademii św. Łukasza i stypendysta króla Stanisława Augusta.
Spokój opactwa trwał zaledwie trzynaście lat. W 1819 roku władze dokonały kasaty klasztoru, a od połowy XIX wieku w jego murach działał dom pokutny dla tak zwanych księży zdrożnych, czyli duchownych, którzy popadli w niełaskę przełożonych.
Od więziennej celi do Pomnika Historii
W 1883 roku Rosjanie urządzili w klasztorze ciężkie więzienie i oddzielili je od kościoła czterometrowym murem. Osadzeni pracowali w warsztatach rzemieślniczych, a jeden z nich wykonał ołtarz, z którego do dziś zachowały się figury świętych Piotra i Pawła nad wejściem do zakrystii. Polskie władze utrzymały więzienie również po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Do 1937 roku karę odsiadywał w nim Sergiusz Piasecki, który właśnie tam zaczął pisać swą słynną powieść Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy.
W 1936 roku klasztor objęli oblaci, choć jeszcze trzy lata dzielili część zabudowań z więźniami. W latach 1941–1944 Niemcy trzymali tu jeńców radzieckich. Około sześciu tysięcy z nich – zamordowanych i zagłodzonych – spoczęło na pobliskim cmentarzu.
W 2013 roku tutejszy kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej, rok później odzyskał wieżę wysadzoną przez Austriaków w 1914 roku, a w 2017 roku całe opactwo uznano za Pomnik Historii. Podwójny krzyż z jego herbu widnieje dziś w herbie województwa świętokrzyskiego.
Źródła:
- https://www.viabenedictina.eu/pl/historia-opactwa-na-swietym-krzyzu-p32
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/nowa-slupia-zespol-klasztorny-benedyktynow-na-swietym-krzyzu
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/swiety-krzyz-swiety-krzyz-pobenedyktynski-zespol-klasztorny-or