Pierwszy Polak z tytułem magistra. Dziś każde dziecko uczy się o nim na historii
Gdy umiejętność pisania przestała być rzadkim przywilejem, a znajomość literatury zaczęła przenikać coraz szerzej, w epoce feudalnego rozdrobnienia w polskiej kulturze coś niepostrzeżenie drgnęło — jakby ktoś w cieniu przestawiał zwrotnice, zmieniając kierunek całej opowieści o przeszłości. W samym środku tej cichej rewolucji pojawia się Wincenty Kadłubek: człowiek, który jako pierwszy znany nam Polak spisał kronikę i tchnął w średniowieczne dziejopisarstwo świeżą energię. Jego „Kronika Polska” wciąga od pierwszych stron, prowadząc przez czasy półlegendarnych początków, gdzie mit miesza się z faktami, aż po rok 1202 — i robi to w sposób, który nie pozwala czytać obojętnie. To nie jest suchy zapis wydarzeń: to misternie skonstruowana narracja, napisana świetną łaciną, pełna ozdobnego, kwiecistego stylu i zaskakująco zawiłych zdań, tak charakterystycznych dla renesansu XII wieku. Nic dziwnego, że dzieło szybko zaczęło krążyć szeroko wśród czytelników. A potem stało się coś jeszcze bardziej nieoczekiwanego: kilka stuleci później, w XV wieku, tekst Kadłubka wrócił w nowej roli — jako podręcznik retoryki. Jak to możliwe, że kronika sprzed wieków zyskała aż taką moc oddziaływania?
- Pochodzenie i młodość Wincentego Kadłubka
- Kadłubek i Kazimierz Sprawiedliwy
- Kronika Kadłubka: fakty, mity i władcy
- Kult i relikwie Wincentego Kadłubka
Pochodzenie i młodość Wincentego Kadłubka
Nie mamy dziś pewnych, w pełni jednoznacznych wiadomości o rodzicach Kronikarza. Jan Długosz zanotował, że byli nimi Bogusław i Benigna, a około 1150 roku miał im się urodzić syn Wincenty. Samo imię łączono z rosnącym wówczas kultem świętego Wincentego. W latach trzydziestych XII wieku palatyn Paweł Włostowic ufundował na Ołbinie opactwo i kościół pod wezwaniem tego świętego, a w 1145 roku złożono tam jego relikwie. W wyprawie do Magdeburga po relikwie, otrzymane od niemieckiego króla Konrada III, mógł uczestniczyć ojciec Wincentego. [Kurbis, s.11-12] Równie niejasne pozostawało miejsce narodzin przyszłego dziejopisa. Paweł Jasienica wyjaśnia, że Długosz najpierw wskazał Kargów pod Stopnicą, by później zastąpić go Karwowem pod Opatowem. Ostatecznie jednak, po ustaleniach Mariana Plezi, przyjęto, że mistrz Wincenty przyszedł na świat w Kargowie. [Jasienica, s.308]
Przydomek Kadłubek, nadany przez Jana Długosza, wyprowadzano od przezwiska Kadłub i przypuszczalnie mógł on sugerować zajęcie osoby, która je nosiła. Rzeczownik ‘kadłub’ oznaczał bowiem wydrążony pień drzewa albo drewniane naczynie. W rezultacie Wincenty, jako syn Kadłuba, w XV wieku zaczął funkcjonować pod nazwiskiem Kadłubek. Spotyka się również zapis Vincentius Cadlubkonis. Jan Długosz akcentował przy tym, że Wincenty Kadłubek pochodził z rodu rycerskiego. Kronikarz z XV wieku wykorzystał fakt, iż biskup krakowski w 1212 roku powiększył uposażenie opactwa koprzywnickiego o połowę wsi, de domo Poraj (Różyc), dlatego włączył jego nazwisko do kręgu rodzin herbownych. W XVI stuleciu pojawiała się też forma Kadłubski, która również miała wzmacniać przekonanie o szlacheckim pochodzeniu rodu. [Kurbis, s. 11] [Jasienica, s. 310] Współcześni badacze coraz częściej skłaniają się ku tezie, że Wincenty Kadłubek był najpewniej potomkiem małopolskiej rodziny możnowładczej. [Barański, s. 380]
Intelektualne dojrzewanie Wincentego przypadło na czas wyraźnego zwrotu ku literaturze antycznej. Jako uczeń szkoły katedralnej w Krakowie mógł przysłuchiwać się dysputom arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana oraz biskupa krakowskiego Mateusza. Trzy księgi Kroniki Polski ułożono właśnie w formie dialogu prowadzonego między tymi dostojnikami kościelnymi. Rozległą wiedzę z prawa rzymskiego, filozofii i piśmiennictwa starożytnego młody Wincenty zdobył najprawdopodobniej podczas studiów w Paryżu. Biograf Kadłubka, Oswald Balzer, wskazał fragment Kroniki, w którym pojawia się francuskie zdanie: „Sire, tu moras, co się tłumaczy: „Panie, ty umrzesz!” [Kadłubek, ks.I, [16], s. 89] Wincenty Kadłubek był pierwszym Polakiem, który uzyskał tytuł magistra. Po zakończeniu nauki podjął pracę w kancelarii księcia Kazimierza Sprawiedliwego. [Barański, s.380]
Kadłubek i Kazimierz Sprawiedliwy
Pobyt na książęcym dworze oznaczał dla niego nieustanny kontakt z Kazimierzem Sprawiedliwym i jego najbliższym otoczeniem — ślady tej zażyłości są dobrze widoczne w Kronice. Władca pojawia się w niej jako najdzielniejszy z książąt. Wiele wskazuje, że to właśnie on mógł zachęcić kronikarza do rozpoczęcia pracy nad dziełem:
…niesłuszne jest uchylanie się od wykonania słusznego polecenia. (…) Ponieważ więc głupotą byłoby walczyć z ciężarem, od którego nie podobna się uchylić, będę go dźwigał w miarę sił, byleby towarzyszyli mi tacy, którzy od początku mej drogi życzliwym sercem sprzyjać mi będą (…) [Kadłubek, [4], s.74]
Mistrz Wincenty miał też być świadkiem dramatycznej śmierci księcia Kazimierza — doszło do niej podczas uczty 5 maja 1194 roku, dzień po wspomnieniu św. Floriana:
…[książę], ta jedyna – ta osobliwa gwiazda ojczyzny, (…) wychyliwszy maleńki kubek – na ziemię się osunął i ducha wyzionął. Nie wiadomo, czy zgasł [tknięty] chorobą, czy trucizną. [Kadłubek, ks. IV [19], s.211]
W 1208 roku Kadłubek przyjął sakrę biskupią i stanął na czele diecezji krakowskiej. Przez następne dziesięć lat brał udział w zjazdach kościelnych, a także w IV soborze laterańskim. Ściśle współpracował z arcybiskupem Henrykiem oraz z księciem Leszkiem Białym. Zachowane dokumenty pokazują Wincentego jako hojnego dobroczyńcę. Do jego nadań należały m.in. wsie w okolicach Opatowa — Czerników i Gojców — które jeszcze jako prepozyt w Sandomierzu, w 1206 roku, przekazał cystersom z Sulejowa w intencji zbawienia duszy księcia Kazimierza, jego żony Heleny oraz swojej własnej. W 1210 poświęcił kościół w Jędrzejowie. [Jasienica, 386] Cystersom w Koprzywnicy podarował wieś Niekisiałkę — darowiznę potwierdził Bolesław Wstydliwy w 1227 roku. Mnisi z Koprzywnicy otrzymali również połowę wsi Karwowa, podczas gdy druga część pozostawała w rękach rodziny Kadłubka. Najpewniej z inicjatywy biskupa górnicy poszukujący złóż w okolicach Krakowa uzyskali przywilej w 1218 roku — już za rządów jego następcy, biskupa Iwona Odrowąża. [Kurbis, s.29- 34]
W 1218 roku biskup krakowski przeniósł się do cysterskiego klasztoru w Jędrzejowie, gdzie przyjął go opat Teodoryk. Nie wiadomo, co ostatecznie zadecydowało o rezygnacji z krakowskiej stolicy biskupiej. Badacze wskazują m.in. na możliwe napięcia związane z trudnymi relacjami arcybiskupa Henryka z nowym papieżem Honoriuszem III. Nie można też wykluczyć pogorszenia stanu zdrowia kronikarza, które mogło skłonić go do wycofania się z życia publicznego. Część historyków analizujących biografię Wincentego Kadłubka uważa, że ostatnie lata przeznaczył na domknięcie pracy nad swoim dziełem. Przeważa jednak opinia, że Kronika Polski powstała jeszcze przed objęciem biskupstwa — ma o tym świadczyć żywy, pełen emocji i zaangażowania sposób relacjonowania wydarzeń w księdze czwartej. Wincenty Kadłubek zmarł w Jędrzejowie 8 marca 1223 roku, co potwierdzają Rocznik kapituły krakowskiej oraz Kalendarz kapituły krakowskiej. 26 kwietnia 1633 roku otwarto jego grobowiec, a szczątki przeniesiono do nowego miejsca spoczynku w ścianie jędrzejowskiego kościoła. Zachowane kości dziejopisa pozwoliły ustalić, że był mężczyzną wysokim, o wysoko sklepionej czaszce. [Kurbis, s.29- 37] W 1764 roku został beatyfikowany.
Kronika Kadłubka: fakty, mity i władcy
Jak już wspomniano, Kronika Polski została rozplanowana na cztery księgi. Trzy pierwsze prowadzą czytelnika przez najdawniejsze dzieje państwa, natomiast księga czwarta obejmuje lata 1177–1202. Nie można wykluczyć, że taki czteroczęściowy układ utrwalił się dopiero podczas późniejszego przepisywania — pierwotnie Kronika mogła krążyć jako dwa segmenty: pierwszy (zawierający trzy pierwsze księgi) oraz drugi, ograniczony wyłącznie do księgi czwartej. Dzieło Wincentego Kadłubka z czasem zepchnęło w cień Kronikę Polską Anonima, znanego jako Gall. Mistrz Wincenty — podobnie jak Gall Anonim — budował model władcy idealnego, którego ucieleśnieniem czynił Kazimierza Sprawiedliwego. W ujęciu Kadłubka rządzący powinien słuchać głosu duchowieństwa i świeckich możnych, a nade wszystko stać na straży prawa oraz zachowywać umiar:
Po Bolesławie, któremu tak pomyślnie się wiodło, nastąpił nie pod tak pomyślną gwiazdą syn jego Mieszko Wtóry. (…) postanowił poprzestać na sławie ojca, której nikt nie mógł dorównać (…) ponieważ raczej dbał pilnie o zachowanie [stanu posiadania] aniżeli pragnął [coś] zdobyć. Sądził bowiem, że jest czymś wprost niedorzecznym niezachowanie miary w zdobywaniu [czegoś][…]zajmowanie cudzej własności niezgodne jest z wszelkim prawem. [Kadłubek, księga II, [14], s. 108]
Kronikarz dostrzegał również polityczne korzyści płynące z rozdrobnienia feudalnego, które traktował jako stan naturalny i oczywisty. [Labuda, s.355]
Kadłubek nieraz opowiadał o dziejach Polski w sposób rozmijający się z ustaleniami współczesnej historiografii. Bez skrupułów kreślił obrazy rzekomych starć Polaków z Aleksandrem Macedońskim czy Juliuszem Cezarem, a także przytaczał podania o założeniu Krakowa i rządach Wandy, córki Kraka. Jednocześnie pozostawał kronikarzem-patriotą: Mieszka I konsekwentnie tytułował królem, by podnieść rangę pierwszego chrześcijańskiego władcy i mocniej wyeksponować jego znaczenie:
Mateusz: (…) Pierwszy więc król polski Mieszko otrzymał łaskę chrztu.
Jan: On w ogóle był pierwszym i najdostojniejszym z królów; przez niego naszej ojczyźnie zajaśniał blask nowej gwiazdy (…) [Kadłubek, księga I, [8,9], s. 102]
Dziejopis, wykształcony na europejskich uniwersytetach, zgodnie z ówczesną modą literacką doprawiał Kronikę wątkami antycznymi i rozwijał szerokie, ozdobne wywody, gęsto przetykane komentarzami moralizatorskimi. W księdze czwartej umieścił pięć bajek, w których w centrum stoi władca. W opowieści o drzewach Kazimierz Sprawiedliwy zostaje pokazany jako drzewo oliwne szlachetniejszego szczepu (…).
[Kadłubek, księga IV, [5], s. 186 ] Wydobywa zalety księcia:
(…) Chociaż jest to książę dzielny w radzie, przezorny, ostrożny, oględny, choć we wszystkim opiera się na inteligencji, jednak między prostaczkami usiłuje okazać się pełnym prostoty, raz dlatego, aby uniknąć niebezpieczeństwa zarozumiałości, po wtóre, żeby nie zejść z drogi pokory, wreszcie, by z plew prostoty wydobyć więcej ziaren mądrości. (…) [Kadłubek, księga IV, [5], s. 189]
Najsilniej odróżniająca Kadłubka cecha — religijność — najpełniej ujawnia się w sposobie, w jaki przedstawił losy biskupa Stanisława. Kronikarz jednoznacznie potępił czyn Bolesława Śmiałego. Nazywając biskupa świętym, opisując jego męczeństwo oraz cudowne wydarzenia po śmierci Stanisława ze Szczepanowa, dołożył istotną cegiełkę do uruchomienia procesu kanonizacyjnego, zwieńczonego w 1253 roku.
Dzieło Wincentego Kadłubka można określić mianem traktatu historycznego — autorowi przyświecał cel polityczno-moralizatorski, a narracja pozostaje wyraźnie subiektywna. [Kurbis, s. 53] Wartość historyczna Kroniki Polski nie jest równa w całym tekście. Znajdziemy tu niewiele twardych faktów, a materiał bywa rozłożony swobodnie, podporządkowany zamysłowi autora. Najcenniejsze — z punktu widzenia badacza — są partie księgi IV, odnoszące się do lat 1173–1202. Równocześnie polska literatura zyskała utwór, dzięki któremu można podejrzeć sposób myślenia i wrażliwość średniowiecznego dziejopisa. Kadłubek był znawcą Biblii, autorów antycznych i prawa, a swoją erudycję potrafił przekuć w narrację, która miała przemawiać do współczesnych mu odbiorców. Ozdobną prozę dopełniają wiersze, z których Epicedion na śmierć Kazimierza Sprawiedliwego, przełożony na język polski przez Zofię Abramowicz, do dziś potrafi mocno poruszyć czytelnika. „Ojciec kultury polskiej”, jak nazwali go potomni, pozostaje jedną z kluczowych postaci polskiego średniowiecznego dziejopisarstwa. Z twórczości Kadłubka korzystała późniejsza literatura, bo po dorobek mistrza Wincentego sięgali kolejni autorzy. Pełne tłumaczenie Kroniki z kunsztownej łaciny Kadłubka na język polski ukazało się w 1974 roku.
Kult i relikwie Wincentego Kadłubka
W 1764 roku Wincenty Kadłubek został ogłoszony błogosławionym. Obchody w Jędrzejowie połączono wtedy z uroczystym przeniesieniem jego relikwii do kaplicy przygotowanej specjalnie na tę okazję. W 1845 roku część szczątków Kadłubka przekazano do katedry w Sandomierzu. Później, w 1903 roku, kolejny fragment relikwii z jędrzejowskiej kaplicy trafił do katedry na Wawelu. Arcybiskup Karol Wojtyła, upamiętniając 750. rocznicę śmierci błogosławionego Wincentego, przeniósł srebrną trumnę ze szczątkami mistrza Wincentego do kaplicy XVI‑wiecznego biskupa Piotra Tomickiego, usytuowanej przy katedrze na Wawelu.
Ze względu na brak źródeł potwierdzających cuda przypisywane błogosławionemu Wincentemu Kadłubkowi, w 1972 roku Kongregacja Obrzędów nie przyjęła prośby o wznowienie procesu kanonizacyjnego. Mimo takiej decyzji arcybiskup krakowski Stanisław Dziwisz nazywał Kadłubka wprost „świętym”. Jego kult najpewniej trwa nieprzerwanie już od XVI wieku i do dziś pozostaje żywy w pamięci wiernych. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku pielgrzymi przy potoku w Karwowie obmywali twarz i oczy, ufając w uzdrawiającą moc cudownego źródła. [Jasienica, s.307-308]
Wincenty Kadłubek, uznawany za jednego z ojców polskiej kultury, został ustanowiony patronem diecezji sandomierskiej. Jest także patronem Jędrzejowa. Parafie pod wezwaniem błogosławionego Wincentego Kadłubka funkcjonują m.in. w Domaszowicach oraz w Jędrzejowie.
Źródła:
- Wincenty Kadłubek, Kronika Polska, [w:] Mistrza Wincentego Kronika Polska, PWN, Warszawa 1974.
- Cyfrowa Biblioteka Narodowa, podgląd Kroniki Polskiej (Polona) https://polona.pl
- M. K. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, PWN, Warszawa 2006.
- G. Labuda, J. Bardach, Dziejopisarstwo, [w:] Historia Polski, red. H. Łowmiański, t. I, PWN, Warszawa 1960.
- P. Jasienica, Trzej kronikarze, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008.
- J. Krzyżanowski, Wincenty (mistrz Wincenty), [w:] Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny, tom II, PWN, Warszawa 1985.
- J. Krzyżanowski, Nauka o literaturze, Ossolineum, 1960.
- B. Kurbis, Wstęp do: Wincenty Kadłubek, Kronika Polska, [w:] Mistrza Wincentego Kronika Polska, PWN, Warszawa 1974.