Czy Łokietek naprawdę zjednoczył Polskę? Odpowiedź nie jest prosta
Koronacja Władysława Łokietka miała być momentem, który raz na zawsze zamknie epokę rozbicia dzielnicowego. Ale czy naprawdę tak było? Ten piąty król Polski z dynastii Piastów (siódmy koronowany w dziejach państwa) nie przypomina władcy z pomnika — jego biografia to sinusoida: od spektakularnych zwycięstw, z bitwą pod Płowcami na czele, po bolesne ciosy, z utratą Pomorza Gdańskiego na rzecz Krzyżaków jako najdotkliwszym. Nic dziwnego, że historycy do dziś nie potrafią wydać o jego rządach jednoznacznego werdyktu. Jedno jednak trudno podważyć: w granicach swoich możliwości potrafił poskładać kraj na nowo i nadać mu stabilność. I właśnie dlatego jego dzieło zjednoczenia okazało się trwalsze niż wcześniejsze, wielokrotnie podejmowane próby z przełomu XIII i XIV wieku.
- Rodzina Władysława Łokietka i jego żony
- Droga Władysława Łokietka do korony
- Bunt w Krakowie i próba obalenia Łokietka
Rodzina Władysława Łokietka i jego żony
Władysław urodził się między marcem 1260 a styczniem 1261 r. Był trzecim z pięciu synów Kazimierza I, księcia kujawskiego, łęczyckiego i sieradzkiego. Jego matką oraz matką młodszego rodzeństwa – Kazimierza, Eufemii i Siemowita – była trzecia żona Kazimierza, Eufrozyna, córka księcia opolskiego i raciborskiego Kazimierza. Ojciec Łokietka, Kazimierz, był drugim synem Konrada I, księcia mazowieckiego, należącego do młodszej linii potomków Kazimierza II Sprawiedliwego. Władysław był zatem praprawnukiem Bolesława III Krzywoustego.
Gdy w 1267 r. zmarł jego ojciec, Władysław miał około 7 lat. Władzę w imieniu nieletnich dzieci sprawowała ich matka, Eufrozyna. Kronika wielkopolska przekazała pogłoskę, jakoby Eufrozyna miała próbować otruć pasierbów – Leszka Czarnego i Siemomysła, synów Konstancji – by zapewnić swoim dzieciom pełnię dziedzictwa po mężu. Osiem lat później Eufrozyna poślubiła księcia pomorskiego Mściwoja II. Około 55-letni władca miał z pierwszego małżeństwa dwoje dzieci, lecz były to wyłącznie córki. Związek ten nie doczekał się potomstwa, co doprowadziło do rozwodu w 1288 r.
Przyszły król pojął za żonę Jadwigę Kaliską (ok. 1266 – 10.12.1339), córkę Bolesława Pobożnego z wielkopolskiej linii Piastów, wywodzącej się od Mieszka III Starego. W czasach rozbicia dzielnicowego Piastowie wielokrotnie wiązali się małżeństwami we własnym kręgu dynastycznym. Tak było również w przypadku Władysława i Jadwigi. Władysław był potomkiem Bolesława Krzywoustego w piątym, a Jadwiga Kaliska w szóstym pokoleniu.
Za najbardziej prawdopodobną datę ślubu przyszłych monarchów uznaje się 6 stycznia 1293 r. Źródła wspominają o sześciorgu żywych dzieciach tej pary. Troje z nich – Stefan, Władysław i Jadwiga – zmarło jeszcze w wieku nastoletnim. Córka Kunegunda dożyła dorosłości i była dwukrotnie zamężna: najpierw z księciem świdnickim Bernardem, a następnie z księciem sasko-wittenberskim Rudolfem. Młodsza z córek, Elżbieta, została żoną Karola I Roberta z dynastii Andegawenów, pierwszego władcy tego rodu na tronie węgierskim. Najmłodszy syn, Kazimierz, odziedziczył koronę po ojcu, a jego dokonania przyniosły mu przydomek „Wielki”.
Droga Władysława Łokietka do korony
Droga Władysława do koronacji okazała się wyjątkowo długa i pełna przeszkód. Wczesna śmierć ojca, który pozostawił po sobie aż pięciu synów, trudno mogła uchodzić za „dobry start” w marzeniach o władzy nad całym krajem. Zarazem jego losy świetnie pokazują, jak wiele w polityce średniowiecza znaczyli krewni oraz dobrze zawierane małżeństwa.
Po ojcu przypadły mu południowe Kujawy ze stolicą w Brześciu Kujawskim. Jego przyrodni brat, Leszek Czarny, od 1279 r. sprawował rządy w Krakowie, co z czasem miało stać się dla ambitnego kujawskiego księcia bardzo istotnym punktem oparcia. Po śmierci Leszka w 1288 r. Władysław przejął należącą do niego dzielnicę sieradzką. Warto też pamiętać, że matka Łokietka, Eufrozyna, po śmierci pierwszego męża poślubiła Mściwoja II z dynastii Sobiesławiców – księcia świeckiego i gdańskiego. Gdyby nie rozwód tej pary, Władysław mógłby rozważać siebie jako naturalnego następcę Mściwoja.
Z perspektywy politycznej przełomem w życiu księcia kujawskiego okazał się jego własny ślub. Jadwiga kaliska nie miała już wtedy ojca, który zmarł około dekadę wcześniej, a jej opiekunem prawnym był kuzyn – Przemysł II, pogrobowiec wychowany na dworze jej ojca. W kręgu krewnych panny młodej znajdował się również król Węgier z dynastii Arpadów, Andrzej III. Przemysł II w chwili małżeństwa Jadwigi i Władysława od kilkunastu lat pozostawał związany z Mściwojem II układem w Kępnie (15 lutego 1282 r.), zgodnie z którym po śmierci jednego z książąt jego dzielnica miała przejść na drugiego. Mściwój zmarł pod koniec 1294 r., a wtedy Przemysł przejął Pomorze. To otworzyło mu drogę do kolejnego kroku: koronacji na króla Polski (26 czerwca 1295 r.). Jednak tragiczna, przedwczesna śmierć monarchy w zamachu w Rogoźnie w 1296 r. sprawiła, że perspektywa tronu zaczęła realnie przybliżać się do jego sojusznika – Władysława Łokietka.
Sama koronacja Władysława Łokietka wciąż była jednak kwestią dość odległą. Historycy, przyglądając się jego biografii, zazwyczaj podkreślają, że przyszły król nie wyróżniał się wybitnym talentem politycznym. Nietrafione posunięcia przyniosły mu wielu wrogów, także wśród własnych poddanych. Odwracali się od niego wielkopolanie. Przez pewien czas przebywał na wygnaniu, a w kraju rządzili władcy z czeskiej dynastii Przemyślidów – Wacław II i Wacław III. Dopiero po śmierci tego ostatniego przekazano mu tron krakowski.
Do koronacji Władysława Łokietka doszło dopiero kilkanaście lat później – 20 stycznia 1320 r. Monarcha miał wtedy około sześćdziesięciu lat i zaledwie dziesięcioletniego następcę. Jego panowanie jako króla całej Polski trwało trzynaście lat. Władysław Łokietek zmarł w marcu 1333 r. Mimo licznych przeciwności oraz ograniczonego wyczucia politycznego zdołał rozpocząć proces jednoczenia podległych mu ziem. Zjednoczenie Polski przez Władysława Łokietka umożliwiło dalszy rozwój państwa za rządów jego syna – Kazimierza III Wielkiego.
Bunt w Krakowie i próba obalenia Łokietka
W bitwie pod Płowcami zakon krzyżacki miał liczyć na wsparcie Jana Luksemburskiego, który także chciał jak najwięcej ugrać kosztem piastowskiego księcia i poszerzyć swoje wpływy. Co istotne, sprzyjali mu w tym również niektórzy poddani Władysława. Już w latach 1311–1312 w Krakowie, z inicjatywy wójta miasta – Alberta – wybuchł bunt wymierzony w Łokietka. Spiskowcy planowali doprowadzić do oddania tronu Luksemburczykowi. Ostatecznie ponieśli porażkę, a do dziś jako ciekawostkę przywołuje się sposób, w jaki ludzie Łokietka sprawdzali „jakość” i „polskość” krakowian: kto nie potrafił poprawnie wypowiedzieć słów „soczewica”, „koło”, „miele” i „młyn”, miał być skazywany na śmierć.
Trzeba więc uczciwie przyznać, że Władysław Łokietek nie miał łatwego życia ani spokojnych rządów. Tym bardziej imponujący pozostaje jego sukces: zjednoczenie ziem polskich po rozbiciu dzielnicowym mimo wrogów zewnętrznych i wewnętrznych. Niewykluczone, że w niemałej mierze dopisało mu szczęście, ale to właśnie on zdołał położyć fundamenty pod przyszłą siłę Rzeczpospolitej.
Źródła:
- Balzer O., Genealogia Piastów, nakładem Akademii Umiejętności, Kraków 1895
- Baszkiewicz J., Polska w epoce Łokietka, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968
- Besala J., Małżeństwa królewskie. Piastowie, Bellona, Warszawa 2013
- Piekosiński F., Pieczęcie polskie wieków średnich doby piastowskiej. Uzupełnienie, Wiadomości numizmatyczno—archeologiczne¸ t. XVI, 1934, t. XVII, 1935, Kraków 1936; https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/46929?id=46929&dirids=1 (dostęp: 31 marca 2021)
- Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002
- Teterycz-Puzio A., Zamachy na Piastów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2019