Skąd wzięła się „habsburska warga”? Trop prowadzi do polskiej księżniczki
Progenia – nienaturalnie wysunięta dolna szczęka – najbardziej kojarzy się z Habsburgami. U niektórych była czymś więcej niż „rodzinną cechą”: potrafiła zniekształcać twarz, utrudniać mowę i sprawiać, że jedzenie stawało się wyzwaniem. Ale co, jeśli początek tej słynnej wady nie leży w Austrii? Czy to polska księżniczka mogła nieświadomie przekazać gen, który odcisnął piętno na europejskich monarchach? I czy ślad tej samej cechy da się odnaleźć także na polskim tronie?
- Czy Piastowie dali Habsburgom „wargę”?
- Skąd naprawdę wzięła się szczęka Habsburgów
- Habsburska warga u Wazów: skąd się wzięła
- Genetyczne tajemnice polskich królów
Czy Piastowie dali Habsburgom „wargę”?
Tak zwana habsburska warga należy do najbardziej charakterystycznych, a zarazem najsłynniejszych cech kojarzonych z europejskimi dynastiami. Najczęściej tłumaczy się ją współwystępowaniem przerostu żuchwy (progenii) i słabszego rozwoju szczęki górnej (mikrognacji), czemu towarzyszy typowo pogrubiona dolna warga. (por. Vilas R. i in., 2019) Nie ulega wątpliwości, że wielokrotne związki między bliskimi krewnymi nie tylko utrwalały dziedziczone rysy, ale z czasem sprzyjały wyniszczeniu rodu. Pytanie, które od dawna intrygowało badaczy, brzmiało jednak inaczej: skąd Habsburgowie w ogóle „wzięli” tę cechę? Pod koniec XIX wieku Ottokar Lorenz – profesor historii Uniwersytetu Wiedeńskiego – wysunął hipotezę, że słynna wada zgryzu i wyrazista dolna warga mogły trafić do Habsburgów za sprawą polskich Piastów. Za możliwą nosicielkę genu uznał Cymbarkę – córkę Siemowita IV z linii Piastów mazowieckich i Aleksandry, siostry Władysława Jagiełły. (Jasiński K., 1984: s. 143)
Kronikarze opisywali Cymbarkę jako kobietę obdarzoną niezwykłą siłą: miała rozgniatać orzechy gołymi rękami, a nawet łamać podkowy. W przekazach podkreślano też jej urodę. Na zachowanych do dziś wizerunkach uwagę przyciągają szczególnie „pełne” wargi, choć wyraźnych śladów wady zgryzu trudno się na nich jednoznacznie dopatrzyć.
Piastówna w 1412 roku poślubiła Ernesta Żelaznego z rodu Habsburgów, co miało przypieczętować sojusz Habsburgów i Jagiellonów wymierzony przeciw Luksemburgom. Doczekała się dziewięciorga dzieci, a jej najstarszy syn Fryderyk został królem Niemiec i cesarzem rzymskim.
Skąd naprawdę wzięła się szczęka Habsburgów
Wystarczy spojrzeć na portret cesarza Fryderyka III, by od razu dostrzec charakterystyczne rysy. Mocno wysunięta żuchwa i pogrubiona dolna warga rzucają się w oczy. Tylko czy naprawdę tę cechę zawdzięczał swojej matce?
Wielu współczesnych badaczy podchodzi do tej tezy z rezerwą. Po pierwsze Lorenz opierał się na poszlakach z opisu spisanego dopiero ponad sto lat po śmierci księżniczki. Na zachowanych wizerunkach Piastówny trudno wskazać coś jednoznacznego — same pełniejsze, zmysłowe usta nie przesądzają sprawy. Po drugie podobny układ twarzy widać też na portretach wcześniejszych Habsburgów, sprzed jej czasu.
Znacznie mocniejsze argumenty daje materiał „z pierwszej ręki”, czyli badania szczątków członków dynastii. I tu trop prowadzi jeszcze głębiej w przeszłość. Wysuniętą żuchwę zaobserwowano już podczas analiz kości Rudolfa, uznawanego za założyciela rodu.
Co istotne, Rudolf i jego przodkowie nie zawierali małżeństw między bliskimi krewnymi — przynajmniej nie częściej niż inne europejskie dynastie tamtej epoki. Dopiero za czasów Karola V takie związki stały się stałym elementem polityki rodzinnej. To sugeruje, że chów wsobny raczej wzmocnił dawno obecny zestaw cech, niż był ich pierwotnym źródłem.
Habsburska warga u Wazów: skąd się wzięła
Mniej sporne wydaje się łączenie „habsburskiej wargi” z dynastią Wazów. Pierwszy monarcha z tego rodu był prawnukiem Elżbiety Rakuszanki, co mogło stanowić drogę dziedziczenia tej cechy. Wada jest zresztą widoczna na niemal wszystkich wizerunkach Zygmunta Wazy. (Hubert E., Midro A.T., 2006: s. 12) Nie potrafimy jednak rozstrzygnąć, czy posiadała ją sama Rakuszanka. Historyk medycyny prof. Zdzisław Gajda, który miał możliwość obejrzenia domniemanej czaszki królowej, twierdził, że cecha nie występowała w linii albertyńskiej rodu. Wciąż brak jednak pewności, czy szczątki uznane w 1972 roku za żonę Kazimierza Jagiellończyka rzeczywiście należały do królowej. (por. Bętkowska T., 2011: s. 31, Tomczak R. T., 2025: s. 21) W efekcie same oględziny czaszki nie mogły definitywnie zamknąć sprawy.
Dwaj synowie i następcy Zygmunta III na polskim tronie – Władysław IV oraz Jan Kazimierz – urodzili się z dwóch różnych Habsburżanek. Jeśli więc nie odziedziczyli „habsburskiej wargi” po prababce, to niemal na pewno przyniosły ją do rodu ich matki. Charakterystyczny rys twarzy widać już na portretach obu królewiczów z lat dziecięcych, a z czasem stawał się coraz bardziej wyraźny. (Rogoziński M., 2020) To samo można dostrzec u dwóch młodszych synów Zygmunta i przynajmniej u jednej z córek (Anny Katarzyny Konstancji).
W przypadku Jana Kazimierza Wazy badacze wskazywali ponadto inne „habsburskie” rysy: płytko osadzone oczy, wysuniętą dolną powiekę, długi nos i podobne szczegóły. (Hubert E., Midro A.T.: s. 19) W tym punkcie wątpliwości praktycznie nie ma. Zygmunt, a szczególnie jego synowie, zmagali się z obciążeniem genetycznym, które dawało się we znaki także kolejnym pokoleniom Habsburgów. Ponieważ żaden z nich nie doczekał się dorosłego potomka, nie da się ocenić, jak cecha rozwijałaby się dalej. Taki scenariusz był jednak realny – Władysław IV początkowo poślubił swoją kuzynkę z rodu Habsburgów i miał z nią dwoje dzieci.
Genetyczne tajemnice polskich królów
Dziedziczne schorzenia, które nękały wiele europejskich dynastii, nie stanowiły największej bolączki polskich monarchów. Nasi królowie oczywiście też zapadali na różne choroby, lecz częściej były one skutkiem własnych słabości – nadmiernej rozwiązłości albo nieumiarkowania przy stole. Zdarzało się również, że dopadały ich dolegliwości, których ówczesna medycyna nie potrafiła właściwie rozpoznać ani skutecznie leczyć. Największe ryzyko wad i chorób genetycznych dotyczyło jednak tych rodów, które upodobały sobie małżeństwa w bliskim pokrewieństwie. Habsburgowie czynili z tego niemal zasadę, szczególnie wtedy, gdy chodziło o zabezpieczenie sukcesji i przyszłych władców.
Piastowie ani Jagiellonowie nie mieli podobnej motywacji. Związki małżeńskie zawierali przeważnie jako element polityki i budowania sojuszy z innymi rodami oraz dworami. Najlepiej pokazuje to wydanie siostrzenicy Władysława Jagiełły, Cymbarki, za Ernesta Żelaznego. Co więcej, w przeciwieństwie do Habsburgów, nie unikali także małżeństw z kobietami z rodów magnackich i szlacheckich – nawet jeśli wywoływało to sprzeciw najpotężniejszych możnych. Wystarczy przypomnieć Jagiełłę, którego przedostatnią żoną – ku oburzeniu elit – została nie młoda już szlachcianka Elżbieta Granowska.
Jednocześnie obie dynastie (Jagiellonowie i Habsburgowie, a później także wywodzący się po Jagiellonach Wazowie) chętnie łączyły się ze sobą, co od czasu do czasu mogło sprzyjać przekazywaniu pewnych cech genetycznych potomstwu. Wciąż jednak była to przede wszystkim gra sojuszy. Z czasem rozwój wolnej elekcji w dużej mierze rozwiązał ten kłopot. Dlatego polskie rody królewskie nie dźwigały trwałego, wielopokoleniowego „piętna” genetycznego. Ceną za to była jednak znacznie mniejsza stabilność ich pozycji – zarówno w kraju, jak i na arenie międzynarodowej.
Źródła:
1. Roman Vilas i in., Czy „szczęka Habsburgów” ma związek z chowem wsobnym?, w: Annals of Human Biology, 02.12.2019, https://doi.org/10.1080/03014460.2019.1687752 (dostęp 30.12.2025)
2. Marcin Rogoziński, Dziedziczone tytuły, dziedziczone choroby. Najbardziej osobliwe przypadłości władców, w: Focus 17.02.2020, (https://www.focus.pl/artykul/historia-najdziwniejszych-chorb-tronowych, dostęp 30.12.2025)
3. Ewa Hubert, Alina T. Midro, W cieniu genów europejskich dynastii panujących, w: Ananke nr 1 (45), Białystok 2006, ss. 9-27
4. Kazimierz Jasiński, Sojusz polsko-austriacki w 1412 r. ze szczególnym uwzględnieniem małżeństwa Cymbarki, księżniczki mazowieckiej, z Ernestem Żelaznym, księciem austriackim, w: Prace z dziejów państwa i zakonu krzyżackiego, Toruń 1984, ss. 127-145
5. Teresa Bętkowska, Moje życie zatacza krąg, w: Alma Mater, listopad 141/2011, ss. 26-31
6. Robert T. Tomczak, Rozbiórka historiograficznego mitu. O urodzie królowej Elżbiety Rakuszanki, w: Przegląd nauk historycznych r. XXIV, NR 1 (2025), ss. 9–38