Był jednym z najbogatszych ludzi w Polsce. Podczas pijackich uczt robił rzeczy nie do uwierzenia
Gdyby w XVIII wieku ktoś zapytał, kto w Rzeczypospolitej był jednocześnie najbogatszy i najbardziej nieprzewidywalny, odpowiedź padłaby natychmiast: Karol Stanisław Radziwiłł. Władał fortuną, która brzmiała jak bajka — 16 miast, 683 wsie i 25 wójtostw, majątek godny europejskich rodów. A jednak to nie liczby sprawiły, że o nim mówiono szeptem i ze śmiechem. Legendą stał się przez to, jak żył. Każdego witał swoim słynnym „Panie Kochanku”, po czym potrafił w jednej chwili zamienić się w dobroczyńcę, a w następnej — w ekscentryka, o którym plotkowało całe miasto. Jednego dnia rozdawał zubożałej szlachcie złoto, drugiego — w samej koszuli kazał się wozić na beczce wina. I to dopiero początek historii, bo za tymi scenami kryło się coś znacznie więcej.
- Karol Radziwiłł: kontusz i szkoła morska
- Szalona uczta Radziwiłła w Nowogródku
- Radziwiłł: uwielbiany i przegrany w polityce
- Jak Radziwiłł trzeźwiał i rządził majątkiem
- Śmierć „Panie Kochanku” i jego legenda
Karol Radziwiłł: kontusz i szkoła morska
Kiedy w połowie XVIII stulecia europejskie dwory zachłysnęły się francuskimi perukami i frakami, Karol Stanisław Radziwiłł uparcie trzymał się polskiej mody. Ogolona głowa, kontusz, żupan i pas słucki – tak właśnie przemierzał swoje włości w Nieświeżu. Dla szlachty, która z rosnącą obawą obserwowała zachodnie nowinki, książę wyrósł na żywy znak „starej Polski”. Widziano w nim uosobienie tego, co w Rzeczypospolitej ceniono najbardziej: wolności, gościnności i wierności tradycji.
Paradoksalnie nie odcinał się jednak od europejskich trendów. To on powołał w Nieświeżu pierwszą w Polsce szkołę morską. Radziwiłłowska Szkoła Majtków działała w latach 1780–1782, przygotowując młodych ludzi do zawodu nawigatora. Wspominał o niej później kapitan Karol Olgierd Borchardt w „Kolebce nawigatorów”, wskazując na jej znaczenie dla narodzin polskiej myśli morskiej. Magnat utrzymywał również własny teatr i prywatne wojsko, a wśród oddziałów znalazła się nawet egzotyczna gwardia albańska. Przepych, rozmach i nieoczywiste pomysły były jego znakiem rozpoznawczym.
Szalona uczta Radziwiłła w Nowogródku
Dla wielu dzisiejszych odbiorców Karol Stanisław Radziwiłł kojarzy się przede wszystkim z żartobliwym przydomkiem i legendarną słabością do biesiad „na bogato”, które na długo zapisały się w pamięci współczesnych. Na głośnej uczcie w Nowogródku pito z takim zapałem, że wielcy panowie lądowali w objęciach zwykłych szlachciców, a ci przysypiali z nimi pod stołami. Kiedy Radziwiłł dostrzegł jednego z „panów braci” w podartej czapce, bez wahania zdjął mu ją i włożył na własną głowę, oddając w zamian swój kołpak.
A to był dopiero początek. Magnat zaczął się rozbierać niemal do naga. Złoty pas powędrował do jednego szlachcica. Kontusz do drugiego. Brylantowa spinka do trzeciego. Na koniec zrzucił żupan, cisnął go kolejnemu „panu bratu” i zawołał: „Masz, kpie!”. Pan na Nieświeżu przysiadł potem w samej koszuli na beczce wina ustawionej na wozie. Towarzysze ciągnęli wóz ulicami, co chwilę robiąc postój, by każdy mógł wychylić toast za zdrowie tak hojnego księcia.
Ksiądz Jędrzej Kitowicz – znany pamiętnikarz i kronikarz swoich czasów – nie darzył Radziwiłła sympatią. Opisywał jego wybryki z wyraźnie mieszanymi emocjami. Bo choć magnat miał słabość do hulanki i pijaństwa, jego rozrzutność i gest nie miały końca. Rozdawał konie z rzędami, kosztowne pasy, pałasze, pistolety, a nawet całe wsie w dożywocie. Trudno więc było komukolwiek narzekać…
Radziwiłł: uwielbiany i przegrany w polityce
Sympatia, jaką Radziwiłł zdobył wśród drobnej szlachty, nie wynikała wyłącznie z jego hojnej ręki. W epoce, gdy wielu magnatów spoglądało na uboższych z wyższością, książę z Nieświeża siadał z nimi do jednego stołu, pił w ich towarzystwie i jadł dokładnie to samo. Kiedy przychodziły lata nieurodzaju, nie odwracał wzroku od biedy – kazał karmić głodnych poddanych. Nic dziwnego, że wspominano go z autentycznym poruszeniem. Z czasem narodziło się nawet powiedzenie: „Król sobie królem w Krakowie, a Radziwiłł na Nieświeżu”.
W polityce los był dla księcia znacznie mniej łaskawy. Po śmierci Augusta III stanął na czele stronnictwa sprzeciwiającego się reformom forsowanym przez Familię Czartoryskich. Gdy przeciwnicy sprowadzili na pomoc wojska rosyjskie, Radziwiłł sięgnął po broń. Starcie pod Słonimiem w 1764 roku przyniosło mu porażkę. Zmuszony był ratować się ucieczką – najpierw na Wołoszczyznę, później do Drezna. Sejm pozbawił go urzędów, a jego dobra zostały zajęte.
Powrót umożliwiły zabiegi rosyjskiego posła Nikołaja Repnina. W 1767 roku Radziwiłł został marszałkiem konfederacji radomskiej, a następnie marszałkiem sejmu. Dość szybko pojął jednak, że w tej układance pełni rolę pionka w rosyjskiej rozgrywce. W marcu 1768 roku wystąpił przeciw traktatowi, który sprowadzał Rzeczpospolitą do roli rosyjskiego protektoratu. Później przyłączył się do konfederacji barskiej – i po raz kolejny skończył na emigracji.
Jak Radziwiłł trzeźwiał i rządził majątkiem
Choć Radziwiłł uchodził za człowieka o zadziwiającej wytrzymałości na alkohol, nawet on miewał chwile, gdy trzeba było szybko dojść do siebie. Kiedy po kilku dniach uczt czuł, że przekroczył granicę, kazał oblewać się wiadrami lodowatej wody. A jeśli taki „zimny prysznic” nie wystarczał, kierował kroki do kaplicy. Tam zaczynał śpiewać pieśni religijne – najpierw niewyraźnie i chaotycznie, lecz z każdą kolejną zwrotką coraz czyściej. Śpiewał tak długo, aż odzyskiwał pełną przytomność i siły.
Po powrocie z emigracji w 1777 roku osiadł na dobre w Nieświeżu. Od polityki trzymał się z dala, ale nie oznaczało to bezczynności. Do dziś historycy z podziwem wspominają jego głośne przyjęcie dla króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1785 roku. Festyny, parady, iluminacje – wszystko przygotowane z rozmachem, który kosztował fortunę. Magnat wydawał pieniądze bez oporów, jakby nie znał słowa „oszczędność”. A jednak potrafił jednocześnie wyciągnąć swój majątek z długów. To najlepszy dowód na jego zmysł organizacyjny – cechę, którą zwykle przysłaniają anegdoty o hucznych libacjach.
Śmierć „Panie Kochanku” i jego legenda
Karol Stanisław Radziwiłł odszedł 21 listopada 1790 roku w Białej Podlaskiej. Według przekazów, na łożu śmierci zwrócił się do zebranych słowami: „Przyjaciele i słudzy moi, darujcie, jeśli wam się uprzykrzyłem, pamiętajcie, żem i ja człowiek”. Jeśli rzeczywiście je wypowiedział, trafnie streszczają jego wewnętrzne pęknięcie: wyniosły magnat, który potrafił zdobyć się na pokorę. Hulaka, który pod koniec życia miał już pełną świadomość własnych słabości.
Nie rozpłynął się jednak w historycznej mgle. Adam Mickiewicz uczynił go pierwowzorem stolnika Horeszki w „Panu Tadeuszu”, a w księdze XI pada jego nazwisko wprost. Dla romantyków stał się uosobieniem staropolskiej gościnności. Dla badaczy dziejów – bohaterem niejednoznacznym, wymykającym się prostym etykietom.
Bez względu na oceny, „Panie Kochanku” pozostaje jedną z najbarwniejszych postaci schyłku I Rzeczpospolitej . Gdy państwo osuwało się ku upadkowi, on uparcie – choć na swój sposób – trwał w przywiązaniu do ojczyzny.
Źródła:
- Banach W., Radziwiłłowie. Burzliwe dzieje jednego z najsłynniejszych rodów, Poznań 2023.
- Komuda J., Warchoły, złoczyńce i pijanice, Warszawa 2021.
- Sidorski D., "Panie Kochanku": Karol Radziwiłł, Katowice 1987.